AKTIN NÖVÜ
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANLARI
QƏBUL EDİLDİYİ TARİX
20.02.2003
QEYDİYYAT NÖMRƏSİ
854
ADI
"2003-2005-ci illər üçün Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Proqramı"nın təsdiq edilməsi haqqında
RƏSMİ DƏRC EDİLDİYİ MƏNBƏ
Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu (Dərc olunma tarixi: 28-02-2003, Nəşr nömrəsi: 02, Maddə nömrəsi: 86)
QÜVVƏYƏ MİNMƏ TARİXİ
20.02.2003
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI VAHİD HÜQUQi TƏSNİFATI ÜZRƏ İNDEKS KODU
100.000.000
HÜQUQİ AKTLARIN DÖVLƏT REYESTRİNİN QEYDİYYAT NÖMRƏSİ
HÜQUQİ AKTIN HÜQUQİ AKTLARIN DÖVLƏT REYESTRİNƏ DAXİL EDİLDİYİ TARİX
01.07.2011
"2003-2005-ci illər üçün Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Proqramı"nın təsdiq edilməsi haqqında

"2003-2005-ci illər üçün Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Proqramı"nın təsdiq edilməsi haqqında

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI

Son illər Azərbaycan Respublikasında ardıcıl olaraq həyata keçirilən islahatlar iqtisadiyyatın inkişafını, makroiqtisadi göstəricilərin davamlı artımını, əhalinin rifahının yaxşılaşdırılmasını təmin etmişdir. Belə ki, 1996-2002-ci illər ərzində ümumi daxili məhsul 1,7 dəfə, iqtisadiyyata kapital qoyuluşu 7,8 dəfə, əhalinin nominal pul gəlirləri 3 dəfə, orta aylıq əmək haqqı və pensiya 5 dəfə artmışdır. Digər iqtisadi göstəricilərdə də irəliləyişlər vardır.

Görülən işlərə və əldə edilən nəticələrə baxmayaraq, hələlik ölkədə iqtisadiyyatın yüksək inkişaf səviyyəsini və əhalinin beynəlxalq standartlara uyğun həyat tərzini təmin etmək mümkün olmamışdır: əhalinin bir hissəsinin məşğulluq problemi həll edilməmiş, minimum əmək haqqının məbləği vətəndaşların minimum yaşayış səviyəsini təmin edən səviyyəyə çatdırılmamış, yoxsulluğu doğuran bir sıra amillər tam aradan qaldırılmamışdır.

Yaxın gələcəkdə əhalinin sosial müdafiəsini daha da gücləndirmək, ölkədə yoxsulluğun səviyyəsinin azaldılması və bununla bağlı BMT-nin 2000-ci ildə keçirilmiş Minilliyin Sammitindən irəli gələn öhdəliklərin yerinə yetirilməsi üçün zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etmək məqsədi ilə qərara alıram:

1. "2003-2005-ci illər üçün Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Proqramı" təsdiq edilsin*.

2. Dövlət Proqramında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin icrasının əlaqələndirilməsi Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyinə həvalə edilsin*.

3. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti bu Fərmandan irəli gələn məsələləri həll etsin.

4. Bu Fərman imzalandığı gündən qüvvəyə minir.

Heydər ƏLİYEV,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

Bakı şəhəri, 20 fevral 2003-cü il
                  № 854

 

* Dövlət Proqramı “Azərbaycan Respublikası qanunvericilik toplusu”nun 2003-cü il 3-cü nömrəsində dərc edilir.

 

 

 

2003—2005-cİ İllər üçün Azərbaycan Respublİkasında yoxsulluğun azaldılması və İqtİsadİ İnkİşaf üzrə Dövlət Proqramı

(Azərbaycan Respublikası Prezidentinin

2003-cü il 20 fevral tarixli 854 nömrəli Fərmanı ilə

TƏSDİQ EDİLMİŞDİR)*

 

Akronİmlər:

 

AB Avropa Birliyi

ABD ABŞ Dolları

ABŞBİA ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi

ABŞTİA ABŞ Ticarətin İnkişafı Agentliyi

ADF Abu-Dabi Fondu

AF Avrasiya Fondu

AİB Asiya İnkişaf Bankı

AlmİB Alman İnkişaf Bankı

AQP Alıcılıq Qabiliyyəti Pariteti

ARSSC Abşeron Regional Su Səhmdar Cəmiyyəti

ARDNF Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu

ARDNŞ Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti

ATƏC Almaniya Texniki Əməkdaşlıq Cəmiyyəti

AYİB Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı

AZM Azərbaycan Milli Valyutası (Manat)

BA Banklar Assosiasiyası

BƏT Beynəlxalq Əmək Təşkilatı

BİA Beynəlxalq İnkişaf Assosiasiyası

BİH Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti

BKSİ Bakı Kanalizasiya Sistemi İdarəsi

BQXQACF Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Cəmiyyətləri Federasiyası

BMTƏF BMT-nin Əhali Fondu

BMTİP BMT-nin İnkişaf Proqramı

BMTQAK BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı

BMTQİF BMT-nin Qadınlar üçün İnkişaf Fondu

BMTUF BMT-nin Uşaq Fondu

BMTÜƏP BMT-nin Ümumdünya Ərzaq Proqramı

BMUS Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartları

BMTEP BMT-nin Ekoloji Proqramı

BMqT Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı

ÇGKS Çoxgöstəricili Klaster Sorğusu

DB Dünya Bankı

DGK Dövlət Gömrük Komitəsi

DİN Daxili İşlər Nazirliyi

DİP Dövlət İnvestisiya Proqramı

DMSTK Dövlət Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Komitəsi

DSMF Dövlət Sosial Müdafiə Fondu

DSK Dövlət Statistika Komitəsi

DTAK Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsi

DTRŞ Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkəti

DTXK Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi

QDTİB Qara Dəniz Ticarət və İnkişaf Bankı

QEF Qlobal Ekoloji Fond

QKDK Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi

QMKİDK Qaçqınlar və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsi

 QPDK Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi

ƏƏSMN Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi

ƏN Ədliyyə Nazirliyi

ƏTMS Ərzaq Təhlükəsizliyi üzrə Məlumat Sistemi

ETİL Ekoloji Təxirəsalınmaz İnvestisiya Layihələri

ETM Ev Təsərrüfatlarının Müayinəsi

ETSN Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi

EUQİ Erkən Uşaqlığa Qayğı və İnkişaf

GİTN Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyi

HP Hesablama Palatası

XİMX Xarici İnvestisiyalar üzrə Məsləhət Xidmətləri

İAƏBYA İşğaldan Azad olmuş Ərazilərin Bərpası və Yenidən Qurulması üzrə Agentlik

İBƏA İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin Beynəlxalq Əməkdaşlıq Agentliyi

İİB İslam İnkişaf Bankı

İİÇV İnsan İmmunçatışmazlığı Virusu

İİN İqtisadi İnkişaf Nazirliyi

İH İsveçrə Hökuməti

İQİS İş Qüvvəsinin İştirak Səviyyəsi

KBİA Kanada Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi

KTN Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi

KOM Kiçik və Orta Müəssisə

KF Küveyt Fondu

QİÇS Qazanılmış İmmunçatışmazlığı Sindromu

MB Milli Bank

MDBTY MDB ölkələrinə Texniki Yardım (TACİS)

MdN Mədəniyyət Nazirliyi

MK Məcburi Köçkün

MM Milli Məclis

MN Maliyyə Nazirliyi

MOK Milli Olimpiya Komitəsi

MKSİF Məcburi Köçkünlərin Sosial İnkişaf Fondu

NK Nazirlər Kabinəti

NMRNK Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabinəti

NN Nəqliyyat Nazirliyi

OMXS Ortamüddətli Xərclər Strategiyası

PA Prezident Aparatı

PİQA Peyvəndləmə və İmmunlaşdırma üzrə Qlobal Alyans

PK Para-Olimpiya Komitəsi

SES Su Elektrik Stansiyası

SİF Səudiyyə İnkişaf Fondu

SİQ Sahə İşçi Qrupu

SMPDA Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Agentliyi

SN Səhiyyə Nazirliyi

TN Təhsil Nazirliyi

ÜDS Ümumi Davamiyyət Səviyyəsi

ÜST Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı

VN Vergilər Nazirliyi

YAAS Yoxsulluğun Azaldılması üzrə Aralıq Sənəd

YAİİDP Yoxsulluğun Azaldılması və İqtisadi İnkişaf üzrə Dövlət Proqramı

YAOK Yoxsulluğa və Aclığa qarşı Oksford Komitəsi

YBƏB Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Bankı

SEN-Sənaye və Energetika Nazirliyi [1]

YMB Yoxsulluğun Monitorinqi Bölməsi

YİH Yerli İcra Hakimiyyəti

 

Mündəricat

Giriş

Qısa icmal

 1. Azərbaycanda yoxsulluq: mövcud vəziyyətin təhlili

 1.1. Demoqrafik vəziyyət

 1.2. Yoxsulluq həddi

 1.3. Yoxsulluq profili

 1.4. Şəhər və kənd əhalisi arasında yoxsulluq

 1.5. Yaşayış səviyyələrində regional fərqlər

 1.6. Gender və yoxsulluq

 1.7. Gəlirlərin bölüşdürülməsi və qeyri-bərabərlik

 1.8. Məcburi köçkünlər və qaçqınlar

 1.9. Sosial təminat sistemi

 1.10. Məşğulluq

 1.11. Səhiyyə

 1.12. Təhsil

 1.13. Uşaqlar və yoxsulluq

 1.14. Ətraf mühit

 

 2. Mövcud iqtisadi vəziyyət

 2.1. İlkin makro-iqtisadi vəziyyət

 2.2. Nailiyyətlər

 2.3. Qarşıda duran məsələlər

 

 3. Yoxsulluğun azaldılmasına yönəldilmiş sosial siyasət

 3.1. Sosial sığorta və sosial yardım islahatları

 3.2. Əhalinin ən həssas qruplarının sosial müdafiəsi

 3.3. Əmək bazarı, əmək haqqı və məşğulluq siyasəti

 3.4. Təhsil islahatları

 3.5. Mədəniyyətin inkişaf etdirilməsi və mədəni irsin qorunması

 3.6. Səhiyyə islahatları

 3.7. İdmanın və bədən tərbiyəsinin inkişaf etdirilməsi

 3.8. Gender siyasəti

 3.9. Sosial siyasət və qaçqın, məcburi köçkün əhali

 

 4. İqtisadi siyasət və yoxsulluğun azaldılması

 4.1. İqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması

 4.2. Tarazlı artımın təmin olunması

 4.3. Sahələr üzrə artım strategiyaları

 

 5. Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın institusional çərçivəsi

 5.1. Dövlət idarəetmə sistemində islahatlar

 5.2. Məhkəmə-hüquq islahatları

 5.3. Əks-mərkəzləşmə: yoxsulluğun azaldılmasında bələdiyyələrin rolu

 5.4. Korrupsiyaya qarşı mübarizə

 

 6. İştirak prosesi

 6.1. İştirak prosesinin rolu, əhəmiyyəti və məqsədi

 6.2. Əsas iştirakçılar

 6.3. Təcrübəyə əsaslanan nəticələr

 6.4. Əsas nəticələr

 6.5. Nailiyyətlər və maneələr: həlledici qiymətləndirmə

 6.6. Prosesin daha da dərinləşdirilməsi və genişləndirilməsi imkanları

 6.7. İnformasiya təbliğatı: ictimaiyyətin yoxsulluq üzrə maarifləndirilməsi

 

 7. İcra, monitorinq və qiymətləndirmə

 7.1. Monitorinq və qiymətləndirmə göstəricilərinin seçilməsi

 7.2. Məlumat mənbələri və mexanizmləri

 7.3. İnstitusional potensial

 

 Əlavələr:

 Əlavə 1. Fəaliyyət planı üzrə siyasət matrisi

 Əlavə 2. Orta müddətli xərclər sxemi

 Əlavə 3. Yoxsulluğun səviyyəsinin müəyyən edilməsi metodologiyası

 Əlavə 4. İştirak prosesinin təşkil olunması

Gİrİş

 Yoxsulluğun azaldılması hazırda beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında duran ümumbəşəri bir problemdir. Əgər, əvvəllər yoxsulluq, əsasən, əhalinin gəlirlərinin səviyyəsi və onun ərzaqla təminatı ilə ölçülürdüsə, hazırda bu məfhum daha geniş məna kəsb edir. Bu gün yoxsulluğun azaldılması, eyni zamanda, əhalinin istehsal resurslarından, o cümlədən torpaqdan, su ehtiyatlarından istifadə etməsi, habelə işlə təmin olunması, təhsil almaq, səhiyyə xidmətlərindən faydalanmaq imkanlarının genişləndirilməsi, bütün səviyyələrdə kişilərlə qadınların hüquq bərabərliyinin təmin edilməsi, infrastruktur və kommunal xidmətlərə olan ehtiyacın ödənilməsi, sanitariya və gigiyena şəraitinin, habelə ətraf mühitin yaxşılaşdırılması, insan üçün layiqli həyat şəraitinin təmin edilməsi deməkdir.

 Hazırda dünya ölkələrinin əksəriyyətində yoxsulluq probleminin həlli mühüm məsələ kimi qarşıya qoyulur. DB-nin hazırladığı Dünyanın İnkişafı Haqqında məruzəyə (2000/2001) əsasən, XXI əsrin başlanğıcında dünya əhalisinin demək olar ki, yarısının (2.8 milyard nəfər) gündəlik gəliri 2 ABŞ dollarından, 1.2 milyard nəfərin gündəlik gəliri isə 1 ABŞ dollarından aşağıdır. Doğulan hər 100 uşaqdan 6-sı bir yaşa, 8-i isə 5 yaşa çatanadək tələf olur. Məktəb yaşına çatmış hər 100 uşaqdan 23-ü təhsil almaq imkanından məhrumdur. Bu problemləri həll etmək üçün hazırda dünyanın 70-ə yaxın ölkəsində yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın hazırlanması prosesi gedir. Dünya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, yoxsulluğun azaldılmasında makro-iqtisadi sabitliyin əldə olunması və bazar prinsiplərinə əsaslanan iqtisadiyyatın formalaşmasına yönəlmiş islahatların həyata keçirilməsi həlledici rol oynayır.

 Dünyanın İnkişafı Haqqında məruzədə yoxsulluğun azaldılması strategiyasının 3 əsas istiqaməti müəyyən edilmişdir:

 1. İqtisadi imkanların yaradılması;

 2. Hüquq və imkanların genişləndirilməsi;

 3. Maddi təhlükəsizliyin artırılması.

 İqtisadi imkanların yaradılması əldə olunan ümumi iqtisadi artımın bazasında əhalinin gəlir əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsi tədbirlərini əhatə edir ki, bunun da təməlində iqtisadi islahatlar dayanır. Hüquq və imkanların genişləndirilməsi tədbirləri, əsasən, siyasi və sosial proseslərin əlaqələndirilməsi ilə bağlıdır. Burada başlıca məqsəd dövlət idarəçiliyinin, hüquqi institutların səmərəliliyinin artırılmasından, vətəndaş cəmiyyəti ilə münasibətlərdə mövcud olan maneələrin aradan qaldırılmasından ibarətdir. Maddi təhlükəsizliyin artırılması, əsasən, əhalinin iqtisadi və təbii fəlakətlərdən, əlillikdən, şəxsiyyətə qarşı zorakılıqdan qorunmasına, eləcə də bu risklərin azaldılmasına yönəldilmiş tədbirləri əhatə edir.

 Qeyd olunan istiqamətlər üzrə səylərin birləşdirilməsi dünya ictimaiyyətinin diqqət mərkəzindədir. 2002-ci ilin avqust-sentyabr aylarında Yohannesburqda Davamlı İnkişaf üzrə Ümumdünya Toplantısında qeyd edilmişdir ki, yoxsulluğun azaldılması probleminin həllinin ağırlığı, əsasən, ölkələrin öz üzərinə düşsə də, bu istiqamətdə bütün səviyyələrdə səylər birləşdirilməli və əlaqələndirilməlidir. Bununla bərabər, yoxsulluğun azaldılması üzrə tədbirlərin hazırlanması yalnız hökumət və donor təşkilatlarının deyil, eyni zamanda vətəndaş cəmiyyətinin bütün üzvlərinin vəzifəsidir.

 Yuxarıda göstərilən meyarlar baxımından yanaşsaq görərik ki, Azərbaycan Respublikasında da yoxsulluq problemi mövcuddur, həm də onun bir sıra özünəməxsus cəhətləri də vardır. 80-ci illərin sonunda, 90-cı illərin əvvəlində SSRİ məkanında yaranmış siyasi böhran, formalaşmış təsərrüfat əlaqələrinin pozulması, Dağlıq Qarabağda başlayan separatçılıq hərəkatı, Azərbaycanın bütün bölgələrində tətillərin başlanması, nəticə etibarilə, əksər müəssisələrin fəaliyyətinin dayanmasına səbəb oldu. Həmin dövrdə respublikada ümumi daxili məhsulun istehsalı hər il orta hesabla 10—15% aşağı düşür, hiperinflyasiya prosesi sürətlənirdi.

 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikasının sosial-iqtisadi həyatında köklü dəyişikliklər baş vermiş, bir ictimai-iqtisadi inkişaf modelindən digərinə keçidlə əlaqədar, mahiyyət etibarilə, yeni, əvvəllər mövcud olmayan siyasi, institusional, hüquqi, iqtisadi, sosial və psixoloji xarakterli problemlər qarşıya çıxmışdır. Bir tərəfdən bu problemlərin təsiri altında ölkənin sosial-iqtisadi tənəzzülü, digər tərəfdən isə Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsi, 1 milyona qədər qaçqınlar ordusunun yaranması, respublikanın iqtisadi, siyasi, informasiya blokadasına alınması və ölkədə qeyri-sabit siyasi vəziyyətin yaranması əhalinin həyat səviyyəsinin kəskin şəkildə pisləşməsinə səbəb olmuşdur.

 1994-cü ildə atəşkəs əldə olunduqdan və ilk neft müqaviləsi imzalandıqdan sonra Azərbaycanda BVF və DB ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində irimiqyaslı iqtisadi islahatlar başlanıldı. Bunun nəticəsində iqtisadiyyata cəlb olunan investisiyaların həcmi ildən-ilə artmış, maliyyə vəziyyəti sabitləşmiş, iqtisadi artım təmin edilmiş, inflyasiya cilovlanmışdır.

 Digər tərəfdən, ölkəmizdə dünyəvi dəyərlərə, demokratiya prinsiplərinə əsaslanan dövlət quruculuğu işlərinə başlanılmış, bu sahədə əhəmiyyətli uğurlar qazanılmışdır. Beləliklə, əldə edilmiş siyasi və makro-iqtisadi sabitlik yoxsulluğun azaldılmasını Azərbaycan dövlətinin sosial-iqtisadi siyasətinin başlıca məqsədi səviyyəsinə qaldırmağa imkan vermişdir.

 Məhz bu ali məqsədə nail olmaq, zəruri tədbirləri ardıcıl şəkildə həyata keçirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab Heydər Əliyevin 2 mart 2001-ci il tarixli, 636 nömrəli Sərəncamı ilə xüsusi Dövlət Komissiyası yaradılmış və Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin sədrlik etdiyi bu Komissiyaya yoxsulluğun azaldılması sahəsində Dövlət Proqramının hazırlanması həvalə olunmuşdur.

 Bununla bağlı aralıq sənəd hazırlanmış və 2001-ci ilin iyul ayında BVF və DB tərəfindən bəyənilmişdir. Əsas sənədin hazırlanması məqsədilə hökumətin, qeyri-hökumət təşkilatlarının və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrindən ibarət 15 sahə işçi qrupu (SİQ) təşkil olunmuşdur. SİQ-lərin, donorların bu prosesdə fəaliyyətini və iştirakını əlaqələndirmək məqsədilə İqtisadi İnkişaf Nazirliyində (İİN) yerli və xarici ekspertlərin təmsil olunduğu Katiblik yaradılmışdır. Proqram yalnız ayrı-ayrı sahələrin yaxud regionların inkişafı ilə bağlı deyil, sözün əsl mənasında ümummilli səciyyə daşıyan bir sənəd olduğu üçün hazırlıq prosesində vətəndaş cəmiyyətinin bütün təbəqələrinin rəy, təklif və tövsiyələrinin nəzərə alınmasına cəhd edilmişdir.

 Proqramda nəzərdə tutulmuş bütün tədbirlərin mövcud maliyyə imkanlarına uyğunluğu müvafiq maliyyə mənbələrinin Ortamüddətli Xərclər Strategiyasında (OMXS) nəzərə alınmış və tədbirlərin həyata keçirilməsinə monitorinq nəzarəti üçün göstəricilər müəyyən edilmişdir. Yoxsulluğun Azaldılması və İqtisadi İnkişaf üzrə Dövlət Proqramının (YAİİDP) hazırlanması zamanı qarşıya qoyulan məqsədlərin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Minilliyin Bəyannaməsində qarşıya qoyduğu məqsədlərlə uyğunluğu da nəzərə alınmışdır.

 YAİİDP 3 illik dövrü (2003—2005-ci illəri) əhatə edir və hər il, nəzərdə tutulmuş tədbirlərin icra vəziyyətinin monitorinqindən və onların səmərəliliyindən asılı olaraq, buraya müvafiq dəyişikliklər ediləcəkdir.

 Proqramda Azərbaycandakı mövcud yoxsulluq səviyyəsi və onun səbəbləri təhlil edilmiş, yoxsulluğun azaldılması məqsədilə iqtisadiyyatda, sosial sahədə islahatların, institusional dəyişikliklərin əsas istiqamətləri müəyyənləşdirilmiş, yoxsulluğa daha həssas olan əhali qruplarının, ilk növbədə, qaçqın və məcburi köçkünlərin üzləşdikləri problemlərin həllinin zəruriliyi ön plana çəkilmişdir.

 YAİİDP-də nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsi nəticəsində əhalinin gəlir əldəetmə imkanı artacaq, sosial müdafiə sistemi təkmilləşdiriləcək, müavinət və yardımların əhalinin daha çox ehtiyacı olan təbəqəsinə ünvanlı şəkildə çatdırılması, təhsilin və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması, qaçqın və məcburi köçkünlərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması təmin ediləcəkdir.

Qısa İcmal

Azərbaycanda yoxsulluq: mövcud vəziyyətin təhlili

 

 Yoxsulluğun müəyyənləşdirilməsi və onun səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün müxtəlif üsullar mövcuddur. YAİİDP-nin hazırlanmasında əsas məqsəd müxtəlif göstəricilərdən istifadə etməklə ölkədə yoxsulluğun səviyyəsini müəyyənləşdirməkdən, onu yaradan səbəbləri aşkar etmək və aradan qaldırmaq üçün lazım olan strategiyanı hazırlamaqdan ibarətdir.

 

Yoxsulluğun ölçüsü, xarakteri və səbəbləri

 

 2001-ci ildə DSK ETM-i keçirməyə başlamış və bu sorğunun ilkin nəticələrindən ölkədə yoxsulluğun qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunmuşdur. Adambaşına ayda 120,000 AZM (25.8 ABD) səviyyəsində müəyyən edilən mütləq yoxsulluq həddindən istifadə etməklə, ölkə əhalisinin 49%-nin yoxsul olduğu aşkar edilmişdir. Adambaşına ayda 72,000 AZM (15.5 ABD) səviyyəsində müəyyən edilən nisbi yoxsulluq həddindən isə istifadə etməklə, ölkə əhalisinin 17%-nin ən yoxsul vəziyyətdə yaşadığı müəyyənləşdirilmişdir.

 Yoxsulluq və onu törədən səbəblər aşağıdakı kimi səciyyələndirilə bilər:

 Yoxsulluğun səviyyəsi kənd yerlərinə nisbətən şəhər yerlərində daha yüksəkdir (müvafiq olaraq 55% və 42%). Bakıda yoxsulluğun səviyyəsi ölkə üzrə orta göstəriciyə uyğundur (49%), lakin digər şəhərlərin göstəricilərinə nisbətən aşağıdır. Bununla belə, yoxsul əhalinin böyük əksəriyyəti, yəni təxminən dörddə bir hissəsi Bakıda məskunlaşmışdır.

 Yoxsulluq həddinin şəhərlərdə daha yüksək olması qeyri-aqrar sektorda məşğulluğun aşağı düşməsi, eyni zamanda, kənd yerlərində yaşayan əhalinin torpaq əldə etmək imkanlarının və onları yoxsulluqdan qoruyan fərdi təsərrüfatlarının olması ilə bağlıdır. Kənd yerlərində yaşayanlar istehlak etdikləri məhsulları fərdi təsərrüfatlarından, yəni əkin sahələrindən və ya saxladıqları mal-qaradan əldə etdiklərinə görə, yoxsulluq riskindən nisbətən yaxşı qoruna bilirlər. Bununla belə, iştirak prosesi göstərir ki, kənd yerlərində, eləcə də kiçik şəhərlərdə enerji və qaz təchizatının davamlı olmaması, infrastrukturun aşağı səviyyəsi, zəruri ilkin səhiyyə və təhsil xidmətlərindən istifadə etmək üçün imkanların məhdud olması kənd əhalisini çətinliklərlə üzləşdirir. Torpağa malik olmaq kənd əhalisinin yoxsulluqdan müdafiə olunmasında mühüm rol oynasa da, bir çox hallarda, bu, əlavə gəlir əldə etməkdən daha çox gündəlik güzəranı yola verməyə yarayır.

 Mövcud məlumatlar ölkənin müxtəlif rayonlarında yaşayış səviyyələrindəki fərqlər barədə hərtərəfli, dolğun nəticələrə gəlməyə imkan vermir. Bunun üçün əlavə monitorinq nəzarəti tələb olunur.

 Ailə üzvlərinin sayı nə qədər çox olarsa, yoxsulluq riski də bir o qədər yüksək olar. Altı nəfərdən çox üzvü olan ailələrlə (yoxsulluğun səviyyəsi 61%) müqayisədə, tənha və ya iki üzvü olan ailələrdə yoxsulluq riski çox aşağıdır (yoxsulluğun səviyyəsi 8—18%). İki uşağın olması ailədə yoxsulluq ehtimalına güclü təsir göstərmir, 3-dən çox uşağa malik ailələrdə isə bu risk yüksəkdir.

 Böyüklərə nisbətən uşaqlar arasında yoxsulluq riski bir qədər yüksəkdir. Bu, eyni zamanda, uşaqların müəyyən hissəsi arasında həssaslığın artmasında, valideynləri tərəfindən ictimai təsisatlara qoyulan uşaqların («sosial baxımdan yetim») və küçə uşaqlarının sayının çoxalmasında özünü büruzə verir.

 ETM-in nəticələrinə əsasən, qadınlar və kişilər arasında yoxsulluq riski bərabər səviyyədədir. Lakin qadınların arasında işsizlik təhlükəsinin nisbətən yüksək olması və əmək haqqı səviyyəsinin ölkə üzrə orta səviyyədən aşağı olduğu sektorlarda üstünlük təşkil etməsi onların əmək bazarında daha həssas olmalarına şərait yaradır.

 Ailə başçısının ali təhsilli olduğu ailələrdə yoxsulluq riski nisbətən aşağıdır.

 Ailə başçısının qaçqın və ya məcburi köçkün statusuna malik olduğu ailələrdə yoxsul olmaq ehtimalı vardır (məcburi köçkün ailələrində yoxsulluq həddi 63%-dir). Müvəqqəti məskunlaşma və qeyri-normal həyat şəraiti əhalinin bu qrupunun həssaslığının artmasına təsir göstərir. Onların böyük bir qismi (əmək qabiliyyətli məcburi köçkün əhalinin 70%-ə yaxını) daimi iş yerlərinə malik deyildirlər, dövlət və humanitar təşkilatlar tərəfindən verilən müavinətlərdən və yardımlardan asılı vəziyyətdədirlər. Bir çox hallarda, məktəb binaları müvəqqəti obyektlərdə yerləşir. Həmin əhali arasında səhiyyə ilə bağlı göstəricilər ölkə üzrə olan orta səviyyədən aşağıdır.

 Ailələrin yoxsulluqdan müdafiə olunmasında məşğulluq mühüm vasitələrdən biridir. Hazırda rəsmi qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin sayı 1.2%-dir, lakin 1999-cu ildə əhalinin siyahıyalınması zamanı əldə olunan məlumata əsasən, qeyri-rəsmi işsizlik təxminən 15.8%-dir. Ötən son il ərzində aparılan torpaq islahatı nəticəsində kənd təsərrüfatı sektorunda məşğulluq səviyyəsi ümumi məşğulluğa nisbətdə 31%-dən 41%-ədək artmışdır. Lakin bu sektorda məşğulluq əlavə gəlir əldə etməkdən daha çox gündəlik güzəranı yola vermək kimi özünüməşğulluqla şərtlənir.

 Hazırda işçi qüvvəsinin əmək bazarında iştirak səviyyəsi yüksək olaraq qalır, lakin onların əksəriyyəti ya müvəqqəti işlərdə çalışır, ya da dövlət sektorunda aşağı əmək haqqı alırlar. Bu baxımdan, məşğulluğun yüksək səviyyədə olması heç də gəlirlə bağlı təhlükəsizliyin təmin olunmasını göstərmir. Rəsmi qeydiyyata alınmış işsiz əhali arasında qadınlar, gənclər və peşə təhsili məzunları üstünlük təşkil edirlər. Kişilər arasında işçi qüvvəsinin iştirak səviyyəsi qadınlara nisbətən yüksəkdir, bu da qadınların yoxsulluğuna və onların həssas qrupda cəmləşməsinə təsir göstərir.

 Müstəqillik əldə edildikdən sonra, ilk dövrdə, səhiyyə üzrə göstəricilərin əksəriyyəti pisləşmişdir. 90-cı illərin ortalarından etibarən, bəzi göstəricilərdə yaxşılaşma müşahidə olunmağa başlamışdır. Beynəlxalq təşkilatların köməyi ilə ölkədə yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq istiqamətində uğurlu addımlar atılmışdır. Rəsmi məlumatlara əsasən, 1995-ci ildən başlayaraq, ana və 5 yaşdan aşağı uşaq ölümünün səviyyəsi aşağı düşmüşdür. Lakin bu barədə tam təsəvvürə malik olmaq üçün məlumatların toplanılmasına və səhiyyə statistikasının daha da təkmilləşdirilməsinə ehtiyac vardır. Nəsilvermə səviyyəsi azalmış, 15—19 yaşda olan yeniyetmə qızlar arasında isə bu göstərici artaraq, onların təhsil və sağlamlıqları ilə əlaqədar ciddi narahatlıq doğurmuşdur.

 Azərbaycanda savadlılıq səviyyəsi yüksəkdir (98.8%) və 6—16 yaş qrupunda olanlar üzrə davamiyyət səviyyəsi 86%-dir. İcbari təhsil üzrə davamiyyət səviyyəsi nisbətən yaxşıdır. Lakin dərsliklərin çatışmaması, maddi-texniki infrastrukturun qənaətbəxş vəziyyətdə olmaması, köhnəlmiş tədris proqramları, aşağı əmək haqqı və ucqar rayonlarda müəllim çatışmazlığı üzündən məktəblərdə təhsilin keyfiyyətinin pisləşməsi ilə bağlı problemlər mövcuddur. Orta ümumtəhsil məktəblərinin, xüsusilə yuxarı siniflərin (8—11-ci siniflər), eləcə də peşə və ali təhsil məktəblərinin davamiyyət səviyyələrində azalma müşahidə olunur.

 Sovet dövründən Azərbaycana ətraf mühitlə bağlı bir sıra problemlər miras qalmışdır. Ekoloji problemlər, ilk növbədə, iri sənaye mərkəzləri olan Bakı, Sumqayıt, Gəncə və Əli Bayramlıda özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Sovet dövründə tətbiq edilən ekoloji təcrübə, həmçinin 90-cı illərin iqtisadi çətinlikləri su ehtiyatlarına, torpağa, havaya, flora və faunaya mənfi təsir göstərmişdir. Belə ki, bu, kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlara ziyan vurmuşdur. Ekoloji problemlər əhalinin bəzi qrupları arasında həssaslığın artmasına da təsir göstərmişdir. Digər tərəfdən, yoxsulluğun özü də bir sıra ekoloji problemlər yaradır. Xəzər dənizində həddən artıq balıq ovu və otlaqlardan ifrat istifadə buna misal ola bilər. Davamlı qaz və elektrik enerjisi təchizatının olmaması yoxsul ailələrin yanacaq və istilik əldə etmək məqsədilə meşələrdəki ağaclardan odun kimi istifadə etmələrinə gətirib çıxarır ki, bu da meşələrin qırılmasına səbəb olur.

 

Yoxsulluq üzrə strategiya

 

 Hökumət ölkədə mövcud olan yoxsulluğa və yaşayış səviyyəsinə dair məlumatlar əsasında, altı əsas strateji məqsədə istiqamətlənən yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya hazırlamışdır:

 (i) gəlir əldə etmək imkanlarının artırılması üçün əlverişli mühitin yaradılması; (ii) makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması; (iii) əsas səhiyyə və təhsil xidmətləri üzrə keyfiyyətin və həmin xidmətlərdən istifadə üçün bərabər imkanların yaxşılaşdırılması; (iv) infrastrukturun yaxşılaşdırılması (o cümlədən, yollar, kommunal xidmətlər, rabitə, meliorasiya və s.); (v) həssas qrupların daha səmərəli müdafiəsi üçün mövcud sosial müdafiə sistemində müvafiq islahatların həyata keçirilməsi; (vi) qaçqın və məcburi köçkün əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması.

 

Mövcud iqtisadi vəziyyət

 

 Müstəqilliyin əldə olunmasından sonrakı illər iqtisadi meyllər baxımından iki dövrə bölünə bilər: 1991—1995-ci illəri əhatə edən dövr və 1995-ci ildən sonrakı dövr.

 90-cı illərin əvvəllərində, Azərbaycan iqtisadiyyatı inflyasiyanın yüksək səviyyəsi ilə xarakterizə olunurdu ki, bu da, həmin dövrdə istehsalın həcminin aşağı düşməsi, böyük həcmdə lüzumsuz pul-kredit emissiyası və mövcud maliyyə seqmentlərində islahatların aparılmaması nəticəsində daha kəskin şəkil alırdı. 1991—95-ci illərdə sosial gərginliyin azaldılması üçün bir sıra siyasət tədbirləri həyata keçirilməsinə cəhd edilsə də, bu, inflyasiya prosesini daha da sürətləndirmiş və problemlərin həllinə kömək etməmişdir. Real ÜDM-nin səviyyəsi təxminən 60%-ədək aşağı düşmüş, hiperinflyasiya baş vermiş, manatın məzənnəsi kəskin şəkildə azalmış və valyuta ehtiyatları demək olar ki, tükənmişdir. Hesablamalara görə, 1995-ci ildə ÜDM-nin səviyyəsi 1990-cı illə müqayisədə 44%-ə düşmüşdür. Həmin dövrdə ev təsərrüfatlarının istehlak xərcləri təxminən 50%-ədək azalmışdır.

 1993-cü ilin iyun ayında xalqın iradəsi ilə hakimiyyətə gəlmiş Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1994-cü ilin sonundan başlayaraq, iqtisadi islahatların aparılması üçün zəruri olan ictimai və siyasi sabitlik qısa müddətdə bərqərar edilmişdir. 1995-ci ildən başlayaraq, makro-iqtisadi sabitliyin əldə edilməsi, struktur dəyişikliklərinin aparılması və iqtisadi artımın bərpa olunması istiqamətində 3 dövlət proqramının həyata keçirilməsinə başlanılmışdır. DB-nin və BVF-un yardımı ilə genişmiqyaslı sabitləşdirmə proqramı reallaşdırılmışdır. Bu proqramların həyata keçirilməsi nəticəsində bir sıra nailiyyətlər əldə edilmişdir. Belə ki, büdcə kəsirinin ÜDM-yə nisbəti 1994-cü ildəki 10%-dən 1—2% səviyyəsinə endirilmiş və büdcə kəsirinin örtülməsi üçün Milli Bankdan (MB) kreditlərin alınması təcrübəsi dayandırılmışdır. MB-nin mərkəzləşmiş kredit resursları üzrə faiz dərəcəsi 250%-dən 7%-ə endirilmiş, ölkənin aylıq idxal səviyyəsinin 4—5 misli qədər qızıl və xarici valyuta ehtiyatları yaradılmışdır. İnflyasiyanın səviyyəsi, ümumən, 2%-dən aşağı səviyyədə saxlanılır və 2001-ci ildə bu rəqəm 1.5% təşkil etmişdir. Qısa dövrdə milli valyutanın — manatın tam daxili dönərliyi təmin edilmişdir. Özəlləşdirmə prosesi başlanmış və hazırda özəl sektor ÜDM-nin 70%-dən çoxunu təşkil edir. Torpaq islahatları həyata keçirilmiş və kənd təsərrüfatına yararlı 1.3 milyon hektar torpaq sahəsi əhali arasında paylanılmışdır. Bank sektorunda islahatlar aparılmış və beynəlxalq mühasibat uçotu sistemi, ödəniş sistemi, bank sisteminə nəzarət və bank qanunvericiliyinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması istiqamətində müvafiq tədbirlər həyata keçirilmişdir. 1995—2001-ci illər ərzindəki iqtisadi dirçəliş, əsasən, neft sektoru ilə bağlı olmuşdur. Lakin, eyni zamanda, iqtisadiyyatın bütün sahələrində, o cümlədən kənd təsərrüfatında da iqtisadi artım qeydə alınmışdır. Ümumilikdə, 1995—2001-ci illər ərzində ÜDM 2.5, sənaye məhsulu 3.5, xarici ticarət isə 2.2 dəfə artmışdır.

 

Mövcud iqtisadi problemlər

 

 Yuxarıda yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın altı əsas məqsədi qeyd olunmuşdur. Qarşıda duran məsələ bu məqsədlərin həyata keçirilməsini reallaşdıracaq müvafiq iqtisadi və fiskal siyasətin müəyyənləşdirilərək aparılmasından ibarətdir. Belə ki, fiskal siyasət mövcud makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılmasına istiqamətlənməli, iqtisadi siyasət isə qeyri-neft sektorunun və regionların inkişafının stimullaşdırılmasına, gəlirgətirmə imkanlarının genişləndirilməsinin dəstəklənməsinə yönəldilməlidir. Həm fiskal, həm də iqtisadi siyasət çərçivəsində infrastruktur üçün dövlət və özəl investisiyaların təmin olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

 

Yoxsul əhalinin müdafiəsinə və insan resurslarının inkişafına yönəldilmiş sosial siyasət

 

 Son illər ərzində baş vermiş iqtisadi artım ümumən əhalinin həyat səviyyəsinin artımı ilə nəticələnsə də, bu sahədə müvafiq tədbirlər davam etdiriləcəkdir. Bu baxımdan, əhalinin sosial müdafiəsinin təkmilləşdirilməsi, həssas qrupların daha ünvanlı sosial yardımla təmin olunması, əsas səhiyyə və təhsil xidmətləri ilə təminatın yaxşılaşdırılması, qaçqın və məcburi köçkünlərə yardım göstərilməsi üçün əsas strateji məqsədlərin dəstəklənməsi istiqamətində yeni sosial siyasət həyata keçiriləcəkdir.

 

Əhalinin həssas qruplarının sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi: sosial sığorta və sosial yardım islahatları

 

 Hazırda iki sahədə — pensiya sistemində və sosial yardım müavinətlərinin ünvanlılığının təmin edilməsində islahatların aparılması zəruridir. Pensiya ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi üçün sosial sığorta haqları lazımi səviyyədə yığılmadığından, sosial sığorta ilə sosial yardım müavinətləri arasında aydın bölgü mövcud deyildir. Belə ki, pensiyanın miqdarı və sosial sığorta haqlarının ödənilmə müddəti arasında aydın əlaqə yoxdur. Pensiyalara verilən müxtəlif əlavə yardımlar dövlət büdcəsi hesabına həyata keçirilir. Bir sıra sosial yardım müavinətləri əhalinin ehtiyaclarına deyil, kateqoriyalarına əsaslanır. Nəticədə mövcud ehtiyatlar əhalinin ən yoxsul qruplarına məqsədyönlü yardım göstərməyə deyil, geniş əhali qrupları arasında seyrək şəkildə paylanmağa sərf olunur.

 Pensiya sistemində islahatlarla bağlı konsepsiya sənədi qəbul edilmişdir. Həmin sənədə əsasən, sosial sığorta islahatlarının əsas məqsədləri aşağıdakılardır: pensiyaların davamlı və müntəzəm şəkildə ödənilməsi, onların məbləğinin artırılması, proqnozlaşdırma modellərinin tətbiq edilməsi, qadın və kişilər üçün pensiya yaşının bərabərləşdirilməsi və peşə imtiyazlarının ləğv olunması, sosial təminat haqlarının tam yığılmasını təmin etməklə sosial sığorta haqlarında dəyişikliklərin edilməsi, pensiya təminatının idarəolunmasının təkmilləşdirilməsi, fərdi uçota əsaslanan avtomatlaşdırılmış sosial sığorta və pensiya sisteminin yaradılması və beləliklə də, sosial sığorta haqları və pensiyaların məbləği arasında əlaqənin təmin edilməsi.

 Hökumətin sosial yardım siyasəti ilə bağlı əsas vəzifəsi ünvanlılığın səmərəliliyinin artırılmasından, qısa müddətli perspektivdə ən yoxsul və həssas qruplara yardımın gücləndirilməsindən və kommunal sahədə dövlət siyasətinin təsirinin tənzimlənməsi üçün səmərəli müdafiə sisteminin müəyyən edilməsindən ibarətdir. Sosial yardım sisteminin əsas məqsədi sosial müavinətlərin yoxsul əhaliyə ünvanlanmasını və bu sahədə aparılan siyasətin səmərəliliyinin təmin olunmasını və sosial yardım sisteminin idarəolunmasının yaxşılaşdırılmasını əhatə edir. Burada, ilk növbədə, sosial yardım büdcəsinin böyük hissəsini təşkil edən uşaqlar üçün müavinətlərin ünvanlanması nəzərdə tutulur. Təkmilləşdirilmiş ünvanlı sosial yardım sisteminin yaradılması üçün aşağıdakı altı siyasət tədbiri müəyyənləşdirilmişdir: (i) effektiv inzibati sistemin yaradılması; (ii) ünvanlı sosial yardım siyasəti üçün lazım olan hüquqi bazanın yaradılması; (iii) sosial yardım üzrə strategiya sənədinin hazırlanması; (iv) əhalinin ən yoxsul və həssas qruplarının müəyyən olunması üçün ünvanlılıq mexanizminin hazırlanması; (v) kommunal sahədə aparılan siyasətin təsirinə qarşı yoxsullar üçün müvafiq kompensasiya sisteminin yaradılması; (vi) sosial yardım siyasətinin hazırlanması və icrası üçün monitorinq və qiymətləndirmə sisteminin yaradılması.

 Bütün tədbirlər eyni prioritetlik dərəcəsinə malikdir və az və ya çox dərəcədə eyni vaxtda həyata keçirilməlidir.

 

İctimai təsisatlarda olan uşaqlar

 

 Uşaqların ictimai təsisatlara verilməsi onların təhsilinə və inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. İctimai təsisatlarda uşaqların sayının artması, qismən, yoxsul ailələrdə onları qida və geyimlə təmin etmək üçün imkanın olmaması ilə bağlıdır. Uşaqların müdafiəsi üzrə strategiyanın əsas məqsədi uşaqların dövlət himayəsinə verilməsinin qarşısını almaqdan və ehtiyacı olan ailələrə yardım göstərmək üçün alternativ vasitələrin hazırlanmasından ibarətdir. Buna nail olmaq üçün aşağıdakıların həyata keçirilməsi zəruridir: (i) uşaqların qayğısına qalmaqda çətinlik çəkən ailələrə kömək göstərmək məqsədilə onlara yardım üzrə yeni xidmətlərin yaradılması; (ii) xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara malik olan ailələr üçün müvafiq xidmətlərin inkişaf etdirilməsi; (iii) ictimai təsisatlara alternativ kimi qəyyumluğa götürmə ilə bağlı qanunvericiliyin işlənib hazırlanması; (iv) ictimai təsisatlarda olan uşaqlara sərf olunan mövcud vəsaitlərin səmərəliliyini artırmaqla qənaət olunmuş vəsaitlərin ailələrə yardım və uşaqların yenidən cəmiyyətə inteqrasiya olunmasına yönəldilməsi.

 

Əlillər

 

 Sosial siyasətdə əlillərin sosial müdafiəsinin təmin edilməsi və cəmiyyətə mümkün qədər yaxından inteqrasiyası başlıca amil kimi nəzərdə tutulur. Hökumət nəqliyyatda və digər ictimai yerlərdə əlillərin normal fəaliyyəti üçün zəruri avadanlıqların quraşdırılması işini davam etdirəcəkdir. Əlillər üçün Paraolimpiya idman-sağlamlıq mərkəzlərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Rayonlarda xidmətlərin təmin olunması əsas götürülməklə, reabilitasiya xidmətləri və mərkəzləri inkişaf etdiriləcəkdir.

 

 İş yerlərinin yaradılmasının təşviq olunması və işsiz əhalinin müdafiəsi: əmək bazarı, məşğulluq və əmək haqqı siyasəti

 

 Hökumət iqtisadi və investisiya siyasəti vasitəsilə əməyə olan tələbatı stimullaşdıracaqdır. Əmək haqqı siyasətinə gəldikdə, hökumət səhiyyə və təhsil xidmətlərinin təmin olunmasının yaxşılaşdırılması və dövlət qulluqçularının həvəsləndirilməsi məqsədilə əmək haqlarını artırmaq və onların iş yerlərinin səmərəliliyini təmin etmək niyyətindədir. Yüksək ixtisaslı peşəkarların rayonlara cəlb olunması məqsədilə isə əmək haqlarına regional artım əmsalları tətbiq olunacaqdır.

 Hökumət özəlləşdirmə və dövlət sektorunda islahatlarla bağlı aparılan struktur dəyişiklikləri nəticəsində işsiz qalmış əhalinin müdafiəsini təmin etmək məqsədilə əmək bazarı siyasətini təkmilləşdirəcəkdir. Rayonlarda yeni məsləhət xidmətləri və əmək birjaları, eləcə də hazırlıq və yenidən hazırlıq kursları üzrə regional mərkəzlər təşkil olunacaqdır. Uzun müddət işsiz qalmış əhali üçün yeni iş yerlərinin yaradılması üzrə layihələrdən də istifadə olunacaqdır.

 Fəal və passiv əmək bazarının inkişaf etdirilməsi üçün tədbirlərin müəyyənləşdirilməsində işçi qüvvəsi və məşğulluq üzrə etibarlı məlumata ehtiyac duyulur. Hökumət bu məlumat boşluğunu aradan qaldırmaq üçün işçi qüvvəsinə dair müntəzəm monitorinq sistemini hazırlamaq və həyata keçirmək niyyətindədir.

 

İnsan resurslarının inkişafına investisiya qoyuluşu: təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təmin olunmasının, eləcə də onlardan istifadə imkanlarının genişləndirilməsi

 

 Təhsil: İbtidai və orta təhsil xidmətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə hökumət tədricən hər bir şagirdin əsas dərsliklərlə təmin edilməsini maliyyələşdirəcəkdir. İbtidai və orta təhsildə davamiyyət səviyyəsi nisbətən yüksək olsa da, tədrisin keyfiyyəti ilə bağlı müəyyən problemlər vardır. Əmək haqlarının artırılması pedaqoji heyətin həvəsləndirilməsinə, tədris proqramına və təlim metodlarına yenidən baxılması isə təhsilin səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına kömək edəcəkdir. Təmir işləri aparılmadığından bir çox məktəb binalarının texniki vəziyyəti aşağı səviyyədədir. Bəzi məktəblərdə isə həddən çox şagird təhsil alır. Hökumət bu problemlərin həlli istiqamətində tədbirlər həyata keçirəcək, belə ki, 200 məktəbin təmiri və 28 orta məktəbin tikintisi üçün vəsaitlər ayıracaqdır.

 Peşə təhsili ilə mövcud əmək bazarının tələblərinə cavab verən ixtisaslar arasında uyğunsuzluq mövcuddur. Bu baxımdan, peşə təhsili sahəsində islahatların həyata keçirilməsi planlaşdırılır.

 Yeni təhsil texnologiyalarının tətbiq edilməsi hər bir uşağın müasir kompüter texnologiyası ilə tanışlığının təmin olunmasına kömək edəcəkdir.

 Son illər ərzində məktəbəqədər təhsil müəssisələrindəki uşaqların sayı azalmışdır. Hökumət erkən uşaqlığa qayğı və inkişaf üzrə proqramların həyata keçirilməsini stimullaşdırmaq məqsədilə alternativ institusional, ailə və icmaya əsaslanan müəssisələrin yaradılmasına şərait yaradacaqdır.

 Səhiyyə: 1998-ci ildə səhiyyə sektorunda islahatların təşkili və həyata keçirilməsi üçün Dövlət Komissiyası yaradılmış və bu istiqamətdə müəyyən işlər görülmüşdür. 1999-cu ildə isə səhiyyə sistemindəki islahatlarla bağlı konsepsiya sənədi qəbul edilmiş və əsas diqqət hazırda aparılan ilkin səhiyyə xidmətlərində islahatlara yönəldilmişdir. Yoxsul əhalinin üzləşdiyi əsas səhiyyə problemləri — yoluxucu xəstəliklər, kəskin respirator infeksiyalar, ishal və başqa xəstəliklərdir. Bunların ən effektli müalicəsi onların profilaktikasıdır. Ona görə də, indi səhiyyə islahatı sahəsindəki səylər keyfiyyətli və hamının əldə edə biləcəyi ilkin tibbi xidmətlərin göstərilməsi üçün potensialın təkmilləşdirilməsinə yönəldilmişdir. Son üç il ərzində beş rayonda bu istiqamətdə bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir. 2003—2005-ci illər ərzində isə bu proqramın daha da genişləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

 İslahatın ikinci əsas istiqaməti rentabelli səhiyyə xidmətlərinin, yəni əhalinin sağlamlıq vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasında səmərəliliyi təsdiq olunmuş və nisbətən az xərclərlə başa gələn xüsusi tədbirlərin işlənib hazırlanmasını nəzərdə tutur. Belə tədbirlərə səhiyyə sistemində maarifləndirmə kampaniyaları, təkmilləşdirilmiş immunlaşdırma proqramları, uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin əlaqəli şəkildə aparılması, təhlükəsiz analıq və yeni doğulmuşlara qayğı, həmçinin duzun yodlaşdırılması proqramı kimi təkmilləşdirilmiş müalicə praktikaları daxildir.

 Hökumət ilkin tibbi xidmət islahatları sahəsində donorlarla əməkdaşlıq etməklə bərabər, aşağıdakı tədbirlərin icrasını da nəzərdə tutur: səhiyyə sektorunda xərclərin artırılmasını; donor təşkilatları ilə birgə adambaşına düşən ilkin tibbi xidmət üzrə əsas paketin dəyərinin müəyyən edilməsini və bunu təmin etmək üçün öz üzərinə düşən xərclərin tədricən artırılmasını; səhiyyə işçilərinin əmək haqlarının artırılmasını; ödənişli tibbi xidmətlərdə ödənişlərdən ünvanlı azadolma üzrə sistemin yaradılmasını; Hepatit B istisna olmaqla, immunlaşdırma proqramlarının tam maliyyələşdirilməsini öz üzərinə götürməsini; anaların və uşaqların rifahının yaxşılaşdırılması üzrə, o cümlədən, vərəm, malyariya, yod çatışmazlığı və QİÇS/İİÇV kimi xəstəliklərin azaldılması üzrə maarifləndirmə kampaniyalarının keçirilməsini; ictimaiyyətin, xüsusilə yoxsulların sağlam həyat tərzi və qidalanma üzrə biliklərinin artırılması üzrə maarifləndirmə kampaniyalarının təşkil olunmasını; əhalinin reproduktiv sağlamlığının qorunmasının yaxşılaşdırılmasını; əsas səhiyyə göstəricilərinin hazırlanması üçün məlumatların toplanılmasını təkmilləşdirmək və əsas səhiyyə göstəriciləri üzrə beynəlxalq standartların tətbiq edilməsini; istifadəçilərə münasib xidmətlərə keçmək və əhalinin ən həssas qrupları arasında geniş yayılmış xəstəliklərin müalicəsindən daha çox onların qarşısının alınmasına (profilaktikasına) diqqətin yönəldilməsinin zəruriliyinə dair məlumatlılığın artırılması daxil olmaqla, səhiyyə sektoru işçilərinin hazırlığının təkmilləşdirilməsini; nəhayət, təmiz su əldə etmək imkanlarını, həmçinin sağlamlığa təsir edən digər ətraf mühit faktorları üzrə monitorinqin keçirilməsini.

 

Sosial siyasət və qaçqın, məcburi köçkün əhali

 

 Ağır sosial-məişət şəraitində yaşayan qaçqın və məcburi köçkün əhalinin güzəranının yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar müvafiq tədbirlər həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondundan (ARDNF) ayrılmış vəsaitlər hesabına yeni qəsəbələr salınır, məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar və digər tibb ocaqları tikilir. Məcburi köçkünlərin sıx məskunlaşdığı binaların bəzilərində təmir işləri aparılır, digərlərində infrastruktur və sanitariya şəraiti yaxşılaşdırılır. Hökumət bu işi özəl sektor və beynəlxalq təşkilatlarla birgə həyata keçirir.

 Əmək qabiliyyətli məcburi köçkün əhalinin əksəriyyəti işsizdir. Hazırda kiçik və orta müəssisələrin (KOM) və kənd təsərrüfatının inkişafı üçün mikrokreditlərin verilməsini təşviq etməklə, həmçinin 20,000 məcburi köçkün ailəsini müvəqqəti olaraq torpaq sahəsi ilə təmin etməklə, işsizlik probleminin həlli istiqamətində müvafiq tədbirlər həyata keçirilir.

 Qaçqınlar və məcburi köçkünlər hökumət və donorlar tərəfindən ərzaq yardımı ilə təmin olunurlar. Onlar, həmçinin ayda 25,000 AZM olmaqla yemək xərci üçün müavinət alırlar. Əhalinin bu qrupunun təhsil və tibb müəssisələrindən istifadə imkanlarının təmin olunması istiqamətində işlərin aparılması davam etdiriləcəkdir.

 Qaçqın və məcburi köçkün əhalinin yaşayışında fərqlər olduğuna görə, ən həssas qruplara yardımın ünvanlanması üçün müntəzəm sorğular yolu ilə qaçqın və məcburi köçkünlərin monitorinqinin aparılması tələb olunur.

 

İqtisadi siyasət və yoxsulluğun azaldılması

 

 Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya iqtisadi siyasətlə bağlı iki əsas vəzifənin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. Birinci vəzifə, makro-iqtisadi sabitliyi qoruyub saxlamaq üçün fiskal və pul-kredit siyasətindən çevik və ehtiyatla istifadə olunmasıdır. İkinci vəzifə, hökumət tərəfindən tarazlı iqtisadi artıma şərait yaradılmasıdır. Tarazlı iqtisadi artımın təmin olunması qeyri-neft sektorunun inkişafının təşviq edilməsində və xüsusilə, ölkənin Abşeron yarımadasından kənar regionlarında yeni iş yerlərinin yaradılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

 Makro-iqtisadi sabitlik: Makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması məqsədilə inflyasiyanın aşağı səviyyədə (2—3%) saxlanılması üçün MB müvafiq pul-kredit siyasətini həyata keçirməkdə davam edəcək, dövlət xərcləri ortamüddətli perspektivdə davamlı və inflyasiyaya səbəb olmayan səviyyədə məhdudlaşdırılacaqdır. Hökumət əsas iqtisadi və maliyyə orqanlarını institusional cəhətdən daha da təkmilləşdirərək, maliyyə planlaşdırmasını və ona nəzarətin səmərəliliyini artıracaqdır. İnstitusional dəyişikliklər büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsini, o cümlədən xərclərdə və gəlirlərdə tarazlığı təmin edən və hökumətin xərc prioritetlərini müəyyənləşdirən OMXS-in hazırlanmasını təmin edəcəkdir. İnvestisiyalara dair təfsilatı əks etdirəcək DİP hazırlanacaqdır. Vergi və Gömrük Məcəllələrinin, eləcə də vergi və gömrük sistemlərinin təşkilati strukturunun və prosedurlarının təkmilləşdirilməsi, həmin sistemdə çalışan işçilərin potensialının inkişaf etdirilməsi vasitəsilə gəlirlərin idarəolunması yaxşılaşdırılacaqdır. Dövlət borclarının idarəolunması təkmilləşdiriləcək, dövlət zəmanətlərinin verilməsi məhdudlaşdırılacaq və onlar üzrə maliyyə nəzarəti gücləndiriləcəkdir.

 Tarazlı iqtisadi artım: Hökumət tarazlı artıma şərait yaratmaq üçün üç əsas vasitədən — dövlət maliyyə siyasətindən, tənzimləmədən və özəlləşdirmə siyasətindən istifadə edəcəkdir. Bu vasitələr bəzi aparıcı sektorların işinin təkmilləşdirilməsinə — investisiya mühitinin yaxşılaşdırılmasına, işgüzarlıq və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanlar üçün kredit əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsinə, infrastrukturun, KOM-ların, eləcə də regionların və kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsinə, ətraf mühitin yaxşılaşdırılmasına, enerjinin istehsalı və paylanması sahəsində islahatların həyata keçirilməsinə, eləcə də turizmin təşviq edilməsinə kömək edəcəkdir.

 

İnsan resurslarının inkişafina investisiya qoyuluşu

 

 Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın bir hissəsi kimi, insan resurslarının inkişafı, xüsusilə, sosial təminat, səhiyyə və təhsillə bağlı olan dövlət xərclərinin səmərəliliyi artırılacaqdır. Səhiyyə xərcləri iki dəfə artırılaraq, ümumi dövlət xərclərinin 6%-ni təşkil edəcəkdir. İlkin tibbi xidmətin təmin olunması sahəsində aparılan islahatlara uyğun olaraq səhiyyə xərclərinin səmərəliliyi təmin olunacaqdır. Təhsillə bağlı xərclərin ümumi dövlət xərclərindəki payı 17.0%-dən 16.4%-dək azalacaqdır. Bilik əldə etmək üçün bərabər imkanların artırılması, dərsliklərdən və təhsil ocaqlarından istifadə imkanlarının yaxşılaşdırılması üçün müvafiq maliyyə vəsaitləri ayrılacaqdır.

 

Kənd təsənüfatı və regional inkişaf

 

 Kənd yerlərinin hərtərəfli inkişafına dair proqram çərçivəsində kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi qeyri-neft sektorunun və regionların inkişafında həlledici rol oynayır. Kənd yerlərinin inkişafı siyasəti ölkənin təbii ehtiyatlarının davamlı istifadəsinə əsaslanmaqla, infrastruktur, suvarma, drenaj sistemlərinin inkişafına və regionlardakı qeyri-aqrar sektorda məşğulluğun təşviq olunmasına şərait yaradacaqdır. Təbii ehtiyatlardan davamlı istifadəni təmin etmək üçün torpağın idarəolunmasının və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması həyata keçiriləcəkdir. İstehsal və emal xərclərini azaltmaq, eləcə də məhsul istehsalında səmərəliliyi artırmaq məqsədilə kənd yerlərində fermer birliklərinin yaradılması dəstəklənəcəkdir. Fermerlər yerli məsləhət xidmətləri vasitəsilə mikro-kredit, torpaqdan daha yaxşı istifadə üsulları və s. haqqında daha keyfiyyətli informasiya ilə təmin olunacaqlar.

 Bəzi baytarlıq xidmətlərinin özəlləşdirilməsi təşviq ediləcəkdir. Hökumət dövlət laboratoriyalarında nəzarəti yaxşılaşdırmaqla, baytarlıq vaksinləri ilə əhatəolunmanı genişləndirməklə və sərhədlərdə karantin nəzarətini gücləndirməklə ərzaq təhlükəsizliyini təmin etməyi və bununla da, əhalinin sağlamlığını qorumağı öz öhdəsinə götürəcəkdir.

 Ölkənin kənd təsərrüfatının böyük hissəsi suvarma və drenaj sistemlərindən asılıdır. Bu sistemlərin çoxunun bərpası və səmərəliliyinin artırılması üçün dövlət tərəfindən investisiya qoyuluşları tələb olunur. Bu sahədə idarəetmənin yaxşılaşdırılmasına da ehtiyac vardır. Bu məqsədlə Sudan İstifadəçilər Assosiasiyasının daha da təkmilləşdirilməsi dəstəklənəcəkdir.

 Ümummilli səviyyədə ekoloji problemlərin həllinə yönəldilmiş tədbirlər civə tullantılarının təmizlənməsini, tullantıların idarə olunmasının yaxşılaşdırılmasını, müəyyən ərazilərdə su təmizləyici qurğuların və kanalizasiya sistemlərinin yenidən qurulmasını, Xəzər dənizinin biomüxtəlifliyinin qorunmasını, torpağın çirklənmədən mühafizəsini, meşələrin idarə olunmasının yaxşılaşdırılmasını, meşəsalma ilə bağlı layihələrin həyata keçirilməsini və ətraf mühit göstəricilərinə monitorinq nəzarətinin təmin olunmasını əhatə edir.

 

Enerji sektorunda islahatlar

 

 Kənd yerlərində enerji təchizatının davamlı olmaması əhalinin ən başlıca problemlərindən hesab olunur. Mühüm olan digər bir problem də enerji təchizatında dolayı subsidiyaların dövlət büdcəsinə böyük ziyan vurmasıdır. Hökumət bu sahədə ardıcıl islahatlar həyata keçirmək məqsədilə, «Enerji Sektorunda Maliyyə İntizamının Gücləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı»nı qəbul etmişdir. Proqramda nəzərdə tutulan siyasət tədbirləri bir neçə istiqaməti əhatə edir. Birincisi, Dövlət Büdcəsi sənədlərində dolayı subsidiyaların aydın şəkildə öz əksini tapmasıdır. 2002—2006-cı illərdə kommunal şirkətlərdən Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinə (ARDNŞ) ödənişlərin həcminin tədricən artırılması planlaşdırılır. Həmin müddət ərzində Maliyyə Nazirliyi (MN) Azərenerjini və Azəriqazı istehlak etdikləri yanacaq üçün ARDNŞ-ə ödəyə bilmədikləri məbləğə görə, müvafiq şəkildə, qiymətli kağızlarla təmin edəcəkdir.

 Enerji və qaz istehlakına görə büdcə təşkilatlarına və dövlət müəssisələrinə kifayət qədər vəsait köçürüləcək, eyni zamanda, onların enerji və qaz istehlakı üzərində limitlər qoyulacaqdır. Bu limitləri keçdikləri zaman onlara qarşı sanksiyalar tətbiq ediləcək və təchizat dayandırılacaqdır. Belə ki, istehlakçılar üçün, icbari olaraq, sayğaclar quraşdırılacaqdır. Bu, borcların yığılmasının və enerji istehlakında israfçılığın qarşısını alacaqdır.

 Ev təsərrüfatları ilə bağlı xidmət haqlarının yığım səviyyəsinin yüksəldilməsi ehtiyatla planlaşdırılacaqdır. Sayğacların quraşdırılması müəyyən müddət davam edəcək və yığım səviyyəsinin artırılması aztəminatlı ailələr üçün yeni kompensasiya müavinətinin tətbiq edilməsi ilə paralel aparılacaqdır. Enerjiyə qənaət metodları barədə təşkilatlarda və ev təsərrüfatlarında ictimaiyyətin məlumatlandırılması üzrə təbliğat kampaniyalarının keçirilməsi nəzərdə tutulur.

 Regional elektrik, qaz və su təchizatı şəbəkələrinin özəl sektora idarəetməyə verilməsi ilə kommunal xidmətlərin təmin olunması yaxşılaşdırılacaqdır. Artıq Bakı, Sumqayıt, Gəncə və Əli Bayramlı elektrik paylayıcı şəbəkələri uzunmüddətli idarəetməyə verilmişdir. Azərenerji, Azəriqaz və ARDNŞ-də struktur dəyişiklikləri davam etdiriləcəkdir. Dövlətin tənzimləmə funksiyaları Sənaye və Energetika Nazirliyi (SEN)vasitəsilə həyata keçiriləcək, ARDNŞ və kommunal şirkətlər isə kommersiya əməliyyatları üçün məsuliyyət daşıyacaqlar. Tarif dərəcələrinin nəzərdən keçirilməsi və tənzimlənməsi məqsədilə Tarif (Qiymət) Şurası yaradılmışdır. Məqsəd neft və qeyri-neft məhsullarının, təbii qazın daxili və xarici bazardakı qiymətləri arasındakı fərqlərin tədricən aradan qaldırılmasına nail olmaqdır. [2]

 

Turizm

 

 Azərbaycan geniş daxili və beynəlxalq turizm potensialına malik olan bir ölkədir. Bu potensial yalnız turizmin davamlı inkişafı üçün dövlət və özəl sektorun səylərinin bir araya gətirilməsinə və düzgün əlaqələndirilməsinə imkan verən tədbirlər vasitəsilə reallaşa bilər. Turizm sənayesi gəlir əldəetmə imkanları baxımından yoxsulluğun azaldılması strategiyasının digər əsas istiqamətləri ilə sıx bağlıdır. Turizm konkret xidmətlərə tələb yaratmaqla regional və yerli səviyyədə yüksək ixtisaslı işlərdən tutmuş aşağı ixtisaslı işlərə kimi gəlirgətirmə imkanları yarada bilər. Belə ki, bu, KOM-ların yerli səviyyədə inkişafına şərait yarada bilər. Turizm, eyni zamanda, ətraf mühitin qorunmasında da yerli əhalinin iştirakını yaxşılaşdıra bilər. Hökumət regional infrastruktura dövlət investisiya qoyuluşunu təmin etməklə turizmi təşviq edəcəkdir.

 

Yoxsulluğun azaldılması üzrə institusional çərçivə

 

 İnstitusional islahatların əsas strateji məqsədləri aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər: (i) dəyişməkdə olan iqtisadi mühitdə, o cümlədən, tənzimləmə və kommersiya funksiyaları arasında aydın və dəqiq bölgünün aparılması; (ii) dövlət idarəetmə sistemində peşəkarlığın və şəffaflığın artırılması; (iii) qərarların qəbul edilməsinin əks-mərkəzləşdirilməsi və yerli səviyyədə özünümaliyyələşdirmənin inkişaf etdirilməsi; (iv) hüquq-məhkəmə sistemində islahatların aparılması; (v) bütün səviyyələrdə korrupsiyaya qarşı mübarizənin gücləndirilməsi.

 Azərbaycanda həyata keçirilən institusional islahatlar bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar dövlətin rolunun müəyyənləşməsi prosesi ilə sıx bağlıdır. Ölkədə işgüzar və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılmasında dövlətin tənzimləyici rolu mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hökumət ötən 5 il ərzində kommersiya fəaliyyətindən kənarlaşmaq istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. Bununla bərabər, dövlət orqanlarından kommersiya funksiyalarının götürülməsi ilə bağlı işlər davam etdiriləcəkdir.

 İnstitusional islahatların digər mühüm bir istiqaməti dövlət idarəetmə strukturunun yaxşılaşdırılmasından və onun səmərəliliyinin artırılmasından ibarətdir. Bu məqsədlə dövlət orqanlarında islahatların aparılması ilə bağlı bəzi tədbirlər həyata keçirilmişdir. Bu günə kimi 30-a yaxın mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı ləğv edilmiş, birləşdirilmiş və yeniləri yaradılmışdır. Dövlət qulluqçularının peşəkarlığının və idarəetmə bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi və dövlət qulluğunda əmək haqqı səviyyəsinin məsuliyyət və peşəkarlıq dərəcəsinə müvafiq olaraq artırılması üçün əmək haqqı sistemində çevikliyin təmin olunması məqsədilə dövlət qulluğu sahəsində islahatlar həyata keçirilməkdədir. Ölkədə fiskal və pul-kredit siyasətini həyata keçirən orqanlarda da institusional islahatlar aparılacaqdır. Bu, gəlirlərin toplanılmasına, dövlət borcunun daha yaxşı idarəolunmasına və büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsinə yönəldilmişdir.

 Hökumət ictimai sektorda idarəetmənin əks-mərkəzləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər həyata keçirir. Bələdiyyələrin yaradılması bu prosesdə mühüm addım hesab edilə bilər. Belə ki, bələdiyyələr, əks-mərkəzləşdirmə prosesinin bir hissəsi kimi, yerli idarəetmənin gücləndirilməsində və yerli səviyyədə maliyyə vəsaitlərinin ayrılmasının yaxşılaşdırılmasında, regional inkişafın həvəsləndirilməsində və qərarların qəbul edilməsi zamanı ictimaiyyətin rəyinin nəzərə alınmasında əhəmiyyətli xidmət göstərə bilər.

 Hakimlərin, prokurorların və vəkillərin hüquqi peşəkarlığının artırılması, məhkəmələrdə işlərə baxılması prosedurunun təkmilləşdirilməsi, vətəndaşların hüquqi təsisatlara müraciət və məhkəmə prosesində iştirak imkanlarının yaxşılaşdırılması, yeni qanunların bazar, iqtisadiyyatı tələblərinə uyğunluğunun təmin edilməsi və qanunların icrası ilə məşğul olan orqanların fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə hüquq-məhkəmə islahatları da həyata keçirilir.

 

İştirak prosesi

 

 İştirak komponentinin rolu, əhəmiyyəti və məqsədi

 

 YAİİDP-nin hazırlanmasında iştirak prosesinin rolu vətəndaş cəmiyyəti ilə geniş və ətraflı müzakirənin təmin olunmasıdır. Bu, bir sıra məsələlərə görə mühüm əhəmiyyət kəsb edir: birbaşa müşahidə və məsləhətləşmə metodları vasitəsilə yoxsulluq və onu törədən səbəblər haqqında rəsmi məlumatların zənginləşdirilməsi; yoxsulluqla üzləşmiş əhalinin ehtiyacları, yoxsulluqdan xilas olmaq üçün arzularına və potensial imkanına daha münasib çıxış yollarının müəyyən olunması; siyasətin hazırlanmasında yoxsulluğun azaldılması üzrə tədbirlərin əhatə dairəsi, metodları və təsiri barədə daha geniş məlumatın əldə edilməsi; YAİİDP-nin icra və monitorinq mərhələləri üçün yerli səviyyədə potensialın gücləndirilməsi.

 

Əhatə dairəsi

 

 Azərbaycanda YAİİDP-nin hazırlanmasında iştirak prosesi ilk dəfə Bakıda və ölkənin beş regionunda (Quba, Naxçıvan, Masallı, Gəncə və Şəki) hökumət və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin səmimi, işgüzar görüşlərdə bir araya gəlməsi ilə başlamışdır. Bu proses hər bir mərhələyə uyğun gələn metodların tətbiq olunması ilə sektoral, regional və ümummilli səviyyələrdə həyata keçirilmiş və bir sıra beynəlxalq donor təşkilatları tərəfindən dəstəklənmişdir. İlkin sorğular, regional səviyyədə məsləhətlər, seminarlar 63 kənd və şəhəri əhatə etmişdir. 2,000-nə yaxın adamın iştirakı ilə 120 Hədəf Qrupu görüşləri və 1,000 fərdi sorğu keçirilmişdir.

 

Təcrübəyə əsaslanan nəticələr

 

 Bu prosesin əsas məqsədi yoxsulluğun çoxaspektli olduğunu ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq olmuşdur. Bu proses, xüsusilə, keçid dövrü və onunla əlaqədar iqtisadi strukturda baş vermiş dəyişikliklər nəticəsində yaranmış yoxsulluğu («yeni yoxsulluq» anlayışını) ön plana çəkmişdir. Bu, peşə adamlarının böyük bir hissəsini (müəllimləri və səhiyyə işçilərini), məcburi köçkünləri və qaçqınları, uşaqları və pensiyaçıları əhatə etmişdir. Bu proses, eyni zamanda, Bakı və ölkənin digər regionları arasında imkan səviyyələrində dərinləşməkdə olan fərqləri meydana çıxarmışdır.

 İştirak prosesi siyasi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edən bir sıra məsələləri aşkara çıxarmışdır:

·         Torpaqdan məhsuldar və mənfəətli şəkildə istifadə olunmadığı halda, torpaq üzərində mülkiyyət hüququ ailələrdə yoxsulluğun səviyyəsinin azalmasına kömək etmir.

·         Məcburi köçkün əhali arasında işsizliyin yüksək səviyyədə olması onların peşə bacarıqlarının deyil, imkanların məhdudluğundan irəli gəlir.

·         Məhdud peşə təhsilinə malik olanlardan və ya heç bir peşə bacarığına yiyələnməyənlərdən əlavə, yüksək ixtisaslı əhali arasında işsizliyin səviyyəsinin çox olması müvafiq əmək bazarı siyasətinin həyata keçirilməsini tələb edir.

·         Yoxsulluq və sosial təcridolunma bir-biri ilə sıx bağlıdır. Ucqar rayonlarda yaşayan əhali həyat səviyyələrinin yaxşılaşması nöqteyi-nəzərindən nisbətən az ümidli görünür. Bu baxımdan, mərkəzlərə yaxın yerdə məskunlaşanlar daha nikbindirlər. Buna müvafiq olaraq, işsizlə və iş alan, yəni gəlir əldə edə bilən əhali arasında iştiraka həvəs fərqli olmuşdur. Bu, məcburi köçkün əhali arasında daha çox nəzərə çarpır.

·         İştirakla bağlı ictimaiyyətin məlumatlandırılmasından ötrü intensiv təlimlərin keçirilməsi üçün yoxsulluğun azaldılması üzrə uzunmüddətli və davamlı strategiyanın olmasına ehtiyac vardır.

 İştirak təcrübəsi, eyni zamanda, bu proses üçün həlledici olan və aşağıda qeyd edilən bəzi komponentləri də üzə çıxardı.

 

Ətraf mühit barədə ictimaiyyətin məlumatlandırılmasının zəruriliyi

 

 Ətraf mühitin qorunması davamlı iqtisadi artımın həm mənbəyi, həm də nəticəsi hesab edilir. Buna baxmayaraq, yoxsul icmalar prioritetlər sırasına ətraf mühitin qorunmasından çox özlərinin təxirəsalınmaz ehtiyaclarının ödənilməsini daxil etmişlər.

 İştirak prosesinin genişləndirilməsində və həyata keçirilməsində ən faydalı üsullardan biri ictimaiyyətin ətraf mühit məsələləri barədə məlumatlandırılması, yerli və icma səviyyəsində monitorinq tədbirlərinin həyata keçirilməsidir.

 

 Gender aspekti

 

 Ümumiyyətlə, qadınlar arasında iştirak səviyyəsi aşağıdır. Regional görüşlərin ilkin silsiləsi zamanı bütün respondentlərin 37%-i, Hədəf Qrup görüşləri zamanı isə təxminən 10%-i qadınlar olmuşdur. Bu, növbəti mərhələlərdə qadınların iştirakının yaxşılaşdırılması ilə bağlı məsələlərin həllini daha zəruri edir. Qadın iştirakçılar tərəfindən xüsusi prioritet kimi qeyd olunan məsələlərdən biri qadın sahibkarlar üçün xüsusi biznes təlim vasitələrinə olan ehtiyacdır.

 

Daxili bazarın qorunması

 

 Fermerlərlə görüşlərdən əldə olunan ümumi qənaətə görə, kənd təsərrüfatı sektoru qonşu ölkələrdən daxil olan məhsulların rəqabətindən əziyyət çəkir. Qeyd etmək lazımdır ki, dövlət strategiyasında əsas diqqət bazarın qorunmasına istiqamətlənən tədbirlərdən daha çox, məhsuldarlığın və rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına yönəldiləcəkdir.

 

Bələdiyyələrin rolu və imkanları

 

 Bələdiyyələr ölkədə demokratikləşmə prosesini əks etdirməklə yanaşı, yerli və icma səviyyəsində iqtisadi və sosial tələblərdən irəli gələn məsələləri formalaşdırmaqda da yardımçı olmuşlar. Daha mühümü isə onların əks-mərkəzləşdirmə, Bakı ilə regionlar arasında qarşılıqlı informasiya axını prosesində faydalı bir quruma çevrilə bilmələridir. Onların bütün ölkə üzrə nümayəndəlikləri (ümumilikdə 2,700) vardır. Onların işi regional və icma səviyyəsində sosial-iqtisadi proqramların hazırlanması ilə sıx bağlıdır. Onlar QHT-lər ilə yaxından əməkdaşlıq etmək imkanlarına malikdirlər, eyni zamanda, rayonlarda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafında da bilavasitə maraqlıdırlar.

 Bununla belə, yoxsulluğun azaldılması üzrə proqramın iştirak, icra və monitorinq mərhələlərində bələdiyyələrin imkanlarından istifadə etmək üçün onların təşkilatlanması, təlim keçməsi və potensiallarının inkişaf etdirilməsi işi təkmilləşdirilməlidir.

 

Vaxt çərçivəsi

 

 Yoxsulluğun azaldılmasının uzunmüddətli proses olmasına baxmayaraq, onun bəzi aspektlərinin həlli qısamüddətli, hətta təcili tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edir. Yoxsulluğun azaldılması üzrə ən təxirəsalınmaz ehtiyacların həlli üçün icma müvafiq bilik və bacarıqlara, potensiala malikdir ki, bu imkanların da idarəetmə və həvəsləndirmə vasitəsilə səfərbər edilməsi mümkündür.

 

Prosesin daha da dərinləşdirilməsi və genişləndirilməsi imkanları

 

 Təlimlərin təşkil olunmasına, maarifləndirmə işinə, geniş şəkildə regional araşdırmaların aparılmasına, monitorinq göstəricilərinin və mexanizminin təkmilləşdirilməsinə, iştirak prosesinin təsirinin və hesabat mexanizminin hazırlanmasına ehtiyac duyulur. Qısaca olaraq, vətəndaş cəmiyyətinin prosesdə nə üçün iştirak edəcəyini, iştirak etməklə nə edəcəyini, bunu necə edəcəyini və bunun nəticələrini bilməsi məqsədəuyğundur.

 

İcra, monitorinq və qiymətləndirmə

 

 Bu sənədə, əlavə olunmuş siyasət tədbirləri matrisində nəzərdə tutulmuş sahələr üzrə siyasət tədbirlərinin və onların icrasına monitorinqin həyata keçirilməsi zamanı istifadə olunacaq göstəricilərin ümumi siyahısı daxildir. Yoxsulluğun səviyyəsi, profili barədə məlumatlar 2001-ci ildə həyata keçirilmiş ETM-dən əldə olunmuşdur. Həmin sorğu məlumatlarından, rifah göstəricisindən və yoxsulluq hədlərindən növbəti 3 il ərzində yoxsulluğun səviyyəsində və yoxsulluq profilində dəyişikliklərin monitorinqi zamanı istifadə olunacaqdır.

 Qeyd etmək lazımdır ki, digər göstəricilər üzrə informasiya tam olmadığından, monitorinqin həyata keçirilməsindən öncə müvafiq informasiya mənbələrinin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

 Gəlir əldə etmək imkanlarının yaradılmasının təşviq edilməsi üzrə siyasət tədbirlərinin uğurla həyata keçirilməsinin monitorinqi üçün işçi qüvvəsinə dair müntəzəm sorğunun aparılması tələb olunur. Monitorinq üçün etibarlı göstəricilər sırasına qeyri-neft sektorunda artım, hər il qeydiyyatdan keçən KOM-ların sayı və özəl sektorda müflisləşmə haqqında məlumatlar daxildir.

 ETM, xərclər və gəlir səviyyəsinə nəzər salmaqla, sosial müavinətlərin nə dərəcədə ünvanlı olduğunu, «daxiletmə» və «təcridolma» xətalarını müəyyən etməkdə istifadə olunacaqdır. İctimai təsisatlarda olan uşaqların sayının azalmasına monitorinq nəzarətinin həyata keçirilməsi zamanı müvafiq məlumatlardan istifadə olunacaqdır.

 İnfrastrukturun vəziyyətində əldə ediləcək tərəqqinin monitorinqi üçün dövlət investisiya qoyuluşları üzrə məlumatlardan istifadə olunacaqdır. Hökumət yoxsulluğun azaldılması strategiyasının bu aspektinin monitorinqi məqsədilə iştirak prosesindən geniş istifadə edərək, kənd yerlərinin və şəhərlərin infrastrukturunu təhlil etmək məqsədilə donorlarla əməkdaşlıq edəcəkdir.

 Səhiyyədə xidmətlərinin yaxşılaşdırılması istiqamətində dəyişikliklərin monitorinqinin aparılması üçün 5 yaşdan aşağı uşaq və ana ölümü səviyyəsi, eləcə də malyariya, vərəm, uşaqlar arasında kəskin respirator xəstəlikləri ilə xəstələnmə hallarının azalması, immunlaşdırma proqramı ilə əhatə olunmuş uşaqların sayı göstəricilərindən istifadə ediləcəkdir. Yeniyetmələr arasında doğuş hallarının azalması üzrə monitorinqin aparılması da planlaşdırılır. Proqramın həyata keçirilməsinin monitorinqi məqsədilə məlumatların toplanması işinin və göstəricilərin təkmilləşdirilməsi tələb olunur. Aralıq göstəricilər kimi, səhiyyə sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarının artması, rayonlardakı tibb müəssisələrində çarpayıların sayının azalması və müvafiq olaraq, ambulator tibb müəssisələrində müalicə alanların sayının artması göstəricilərindən istifadə ediləcəkdir.

 Təhsil sektoru üzrə ümumi davamiyyət göstəricisi və gender üzrə davamiyyətin artması kimi yekun göstəricilərdən istifadə olunacaqdır. Bu məqsədlə davamiyyət göstəricilərinə dair hesabatların hazırlanması və dərc olunması işinin yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulur. Aralıq göstəricilərə təhsil sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarının artması, tədris ləvazimatlarına ayrılan vəsaitlərin artması və pulsuz dərsliklərlə təmin olunan uşaqların sayı kimi göstəricilər daxil ediləcəkdir.

 Qaçqın və məcburi köçkünlərə gəldikdə isə əsas göstəricilər çadır düşərgələrində və müvəqqəti yaşayış yerlərində yaşayan məcburi köçkünlərin sayı, könüllü şəkildə yeni salınan qəsəbələrdə məskunlaşdırılmış məcburi köçkünlərin sayı, kənd təsərrüfatı və digər kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün mikro-kreditlərlə təmin olunmuş məcburi köçkünlərin sayı olacaqdır.

 İqtisadi artım və makro-iqtisadi sabitlik üzrə aşağıdakı əsas göstəricilərdən istifadə olunacaqdır: inflyasiyanın səviyyəsinin 2—3% səviyyəsində saxlanılması, xarici valyuta ehtiyatlarının, ən azı, qeyri-neft mallarının idxalının 16 həftəlik səviyyəsində saxlanılması, müəssisələrə və fərdlərə kredit təminatının artırılması, fiskal kəsirin ÜDM-yə nisbətdə 3%-dən artıq olmamaq şərtilə davamlı səviyyədə saxlanması və dövlət borcunun ÜDM-yə nisbətdə 30%-dən artıq olmamaq şərtilə qorunub saxlanması.

 

İnformasiya mənbələri və vasitələri

 

 Monitorinqin aparılmasında əsas informasiya mənbəyi ETM olacaqdır. Respublika və yerli səviyyələrdə yaşayış səviyyələrinin monitorinqi üçün etibarlı sorğu məlumatlarını təmin etmək məqsədilə sorğunun keyfiyyəti yaxşılaşdırılacaqdır. DSK-nın Ərzaq Təhlükəsizliyi üzrə İnformasiya Sistemi vasitəsilə əldə olunan məlumatlardan da istifadə ediləcəkdir. Hökumət işçi qüvvəsinə dair müntəzəm sorğuların, kənd yerlərində infrastrukturun vəziyyətinin tədqiq olunmasında, qaçqın və məcburi köçkün əhali arasında sorğuların, ÇGKS və ətraf mühitin monitorinqində donorlarla əməkdaşlıq edəcəkdir. Sorğu metodlarını tamamlamaq üçün iştirak metodlarından və xüsusi araşdırmalardan istifadə olunacaqdır. Gender üzrə disaqreqasiya olunmuş nəticələr mümkün dərəcədə dərc olunacaqdır.

 

İnstitusional potensial

 

 2003—2005-ci illər ərzində YAİİDP Katibliyi icra prosesinin əlaqələndirilməsini və monitorinqin aparılmasını həyata keçirəcəkdir. YAİİDP

 Katibliyi tərəfindən hər il icra prosesinə dair məlumatların dərc etdirilməsi nəzərdə tutulur. YAİİDP Katibliyi, eyni zamanda, icra prosesinin gedişinin izlənilməsində monitorinq göstəricilərindən hansı yolla istifadə olunduğunu və siyasət tədbirlərinin yoxsulluğa göstərdiyi təsirə müvafiq olaraq yaxşılaşdırılmasına və uyğunlaşdırılmasına dair məlumatla təmin edəcəkdir.

 Sənədin hazırlanma mərhələsində yaşayış səviyyəsinə dair məlumatların təhlili üzrə institusional potensialın zəif olduğu müşahidə olunmuşdur. Belə ki, hələ də, müvafiq dövlət qurumlarında yoxsulluğa dair təhlillərin aparılması üçün potensial aşağı səviyyədədir. Bu səbəbdən, YAİİDP Katibliyi nəzdində yaşayış səviyyəsinə dair təhlillərdə sorğudan əldə olunan məlumatlardan istifadə üzrə Yoxsulluğun Monitorinqi Bölməsinin (YMB) yaradılması nəzərdə tutulur. Bölmənin ekspertlərinin başlıca vəzifəsi yaşayış səviyyəsinə dair təhlillərin aparılması və daha sonra digər dövlət orqanlarının işçilərinin bu təhlillərdən siyasətin işlənib hazırlanmasında və qiymətləndirməsində istifadə olunması üzrə təlimlərin təşkili olacaqdır. Əsas yoxsulluq göstəriciləri ETM-dən əldə olunan nəticələrin təhlili əsasında monitorinq olunacaqdır. Müxtəlif mənbələr üzrə yeni sorğulardan məlumatlar əldə olunduqca (məs., işçi qüvvəsinə dair sorğu), qrupun apardığı təhlillərin əhatə dairəsi genişləndiriləcək və yoxsulluğun müxtəlif aspektləri arasındakı əlaqələr daha aydın şəkildə müəyyənləşdiriləcəkdir.

 

Fəsil 1

Azərbaycanda yoxsulluq: mövcud vəzİyyətİn təhlİlİ

 Yoxsulluq — ayrı-ayrı fərdlərin və ailələrin yaşayış səviyyəsinin və rifah halının müxtəlif amillərin mənfi təsirinə məruz qalmasıdır. Bu fəsildə mövcud məlumatlardan istifadə etməklə, Azərbaycanda müxtəlif meyarlar baxımından yoxsulluğa daha çox məruz qalmış əhalinin sayı və onların qrupları müəyyənləşdirilir.

 Yoxsulluq həddinin qiymətləndirilməsinin ən geniş yayılmış üsulu onun adambaşına düşən istehlak və ya gəlirin səviyyəsinə görə müəyyənləşdirilməsidir. Belə bir qiymətləndirmə Azərbaycanda davamlı olaraq aparılmamışdır.

 2001-ci ildən etibarən DSK ETM-i aparmağa başlamışdır. Bundan sonra bu proses yoxsulluğun gəlir və xərclər üzrə qiymətləndirilməsini aparmaq üçün müntəzəm olaraq həyata keçiriləcəkdir. İlkin nəticələr artıq əldə edilmiş və bu nəticələrdən müəyyənləşdirilmiş mütləq və nisbi yoxsulluq hədlərinə əsasən ölkədə yoxsulluğun qiymətləndirilməsi işində istifadə olunmaqdadır.

 Ümumi götürdükdə, gəlir və istehlakın aşağı səviyyəsi ilə səciyyələnən yoxsulluq, adətən, imkanların məhdudluğunu əks etdirir ki, bu da əmək bazarı və məşğulluq məsələləri ilə sıx bağlıdır. Belə ki, məşğulluq əhalinin işlə təmin olunması və müntəzəm gəlir əldə etməsi üçün imkan yaradır. Lakin imkanlar yalnız məşğulluq ilə məhdudlaşmır, o, eyni zamanda, əmlak sahibkar ilə də bağlıdır. Torpaq əldə etmək və andan gəlir mənbəyi kimi yararlanmaq imkanları buna misal ola bilər.

 Gəlir və istehlak səviyyəsi mühüm amillər olsa da, onlar yoxsulluğu tam səciyyələndirə bilməzlər. Səhiyyə və təhsil üzrə olan göstəricilər də yoxsulluq səviyyəsinin mühüm göstəricilərindəndir. Yoxsulluğun bu iki aspekti bir-biri ilə sıx əlaqəlidir. Belə ki, savadsızlıq, xəstəlik, qida çatışmazlığı az gəlir əldə etməyə və yoxsulluğa gətirib çıxarır. Bu baxımdan, eyni sorğu məlumatlarından istifadə etməklə, gəlir, istehlak, təhsil və səhiyyə səviyyələri arasında əlaqələri təhlil etmək ən optimal yol olardı. Lakin ETM-dən əldə olunan məlumatlar hələ ki, belə təhlilin aparılmasına imkan vermir. Buna görə də, bəzən az gəlir ilə aşağı səviyyəli səhiyyə və təhsil arasında əlaqəni göstərmək üçün səhiyyə və təhsilə dair rəsmi göstəricilərlə yanaşı digər mənbələrdən də istifadə olunur.

 ETM-dən əldə edilmiş nəticələrə əsasən aşağıda qeyd olunan yoxsulluq səviyyəsi gender baxımından aydın təsəvvür yaratmır. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, yoxsulluğun müxtəlif aspektləri qadın və kişilərə müxtəlif şəkildə təsir göstərir. Yoxsulluq, eyni zamanda, həssaslıq və müdafiəsizlik ilə bağlıdır. Həssaslıq və müdafiəsizlik yoxsulluğun işsizlik və xəstələnmək təhlükəsi kimi digər aspektləri ilə də əlaqəlidir.

 Azərbaycanda 1 milyona yaxın qaçqın və məcburi köçkün vardır. Onların böyük əksəriyyəti Ermənistandan deportasiya olunanlar və ölkə ərazisinin 20%-nin Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində öz yurd-yuvalarından didərgin düşənlərdir. Ölkədəki yoxsulluq yalnız qaçqın və məcburi köçkünlərin problemləri ilə məhdudlaşmır, lakin bu problem ölkənin sosial siyasəti sahəsində xüsusi çəkiyə malikdir. Belə ki, qaçqın və məcburi köçkün əhali qrupları arasında da ifrat yoxsulluq mövcuddur.

 Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması yollarını müəyyənləşdirmək üçün yoxsul əhalinin iştirakı ilə bir sıra araşdırmalar aparılmışdır. Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya sənədinin hazırlanması prosesinin bir hissəsi kimi, ölkənin bir neçə rayonunda yoxsul əhali və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri ilə də görüşlər keçirilmişdir. Bu görüşlər zamanı əldə edilən nəticələr yoxsulluğun müxtəlif aspektləri haqqında tam təsəvvürün formalaşmasına kömək etmişdir.

 Bu fəsil mövcud demoqrafik vəziyyət barədə qısa xülasə ilə başlayaraq, maddi rifah göstəricilərindən (istehlak xərcləri) istifadə etməklə ölkədə yoxsulluğun yayılma səviyyəsini göstərir. Əldə edilmiş nəticələrdən yoxsulluq profilinin və daha çox yoxsulluq təhlükəsi altında olan əhalinin və regionların müəyyənləşdirilməsində istifadə olunur.

 

1.1. Demoqrafik vəziyyət

 

 Müstəqilliyin qazanıldığı son 10 il ərzində (1990—2000-ci illərdə) ölkə əhalisinin sayı 12.3% artaraq, 7,131,900 nəfərdən 8,016,200 nəfərə, o cümlədən, şəhər əhalisinin sayı 6.2% artaraq, 3,847,300 nəfərdən 4,086,400 nəfərə, kənd əhalisinin sayı isə 19.6% artaraq, 3,284,600 nəfərdən 3,929,800 nəfərə çatmışdır. Hazırda respublika əhalisinin 51.7%-i şəhər yerlərində, 48.3%-i kənd yerlərində yaşayır. Əhalinin 51.1%-ni qadınlar, 48.9%-ni kişilər təşkil edirlər.

 Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əhalinin təxminən 12%-ni qaçqın və məcburi köçkünlər təşkil edirlər ki, onların da əksəriyyəti hələ də normal həyat və sanitariya şəraiti olmayan müvəqqəti yaşayış yerlərində məskunlaşmışlar.

 2000-ci ilin məlumatlarına əsasən, əhalinin 4,617,331 nəfəri və yaxud 57.6%-i əmək qabiliyyətli yaşda, 2,469,000 nəfəri əmək qabiliyyətli yaşdan aşağı, 930,000 nəfərə yaxını isə pensiya yaşındadır. Son 10 ildə ölkədə əhalinin qocalması baş vermişdir. Belə ki, yaşı əmək qabiliyyətli yaşdan aşağı olan əhalinin sayı azalmış, yaşı əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı olan əhalinin sayı isə artmışdır.

 1990—1999-cu illər ərzində əhalinin doğum və təbii artım səviyyəsi azalmış, körpə və ana ölümünün səviyyəsi isə artmışdır. Əhalinin illik artım səviyyəsi 1985-ci ildəki 1.7%-dən 1997-ci ildə 0.4%-ə qədər azalmışdır(1). Eyni zamanda, nikahların sayı azalmış, nikahsız doğulan körpələrin sayı isə artmışdır. 1990—1999-cu illər ərzində miqrasiya balansı mənfi olmuşdur. Bu, əsasən, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin xarici ölkələrə miqrasiyasının nəticəsi hesab edilə bilər. Bütövlükdə, ölkədə demoqrafik vəziyyət əhalinin təbii artımının aşağı düşməsi ilə. xarakterizə olunur.

 

1.2. Yoxsulluq həddi

 

 2001-ci ildə, DSK yeni ETM-i aparmışdır. Yoxsulluq səviyyələrinin təhlili həmin sorğunun aparıldığı ilk ildə əldə edilmiş məlumatlara əsaslanır. Burada, rifah göstəricisi kimi, adambaşına düşən istehlak xərclərinin həcmi götürülmüş və iki növ yoxsulluq həddindən istifadə olunmuşdur. Birinci hədd mütləq yoxsulluq həddi olmaqla adambaşına aylıq 120,000 AZM (25.8 ABD(2)) təşkil edir. Bu hədd gündəlik 2,200 kilokalori qida qəbulunu təmin edən minimum ərzaq istehlakı səbətinin dəyərinə əsaslanır. Minimum istehlak səbətində ərzağın çəkisi 70% həcmində götürülmüşdür. Bu, ETM-də əldə edilən nəticələrə uyğun olaraq, ev təsərrüfatlarının istehlak xərclərinin strukturundakı ərzağın mövcud xüsusi çəkisinə uyğundur. Bu yoxsulluq həddindən istifadə edərkən, 2001-ci ildə, bütün ölkə üçün yoxsulluq səviyyəsinin 49% təşkil etdiyi müəyyən edilmişdir(Cədvəl 1.1.)(3).

 Yoxsulluğun ikinci həddi nisbi həddir(4) və adambaşına orta istehlak xərclərinin səviyyəsinin 60%-i həddində müəyyən edilmişdir. Bu da, 2001-ci il üçün 72,000 AZM (15.5 ABD) təşkil etmişdir. Bu həddən istifadə edərkən yoxsulluq həddinin 17% olduğu müəyyənləşdirilmişdir. İkinci yoxsulluq həddindən ölkədə ən yoxsul təbəqənin səviyyəsini müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilər.

 

1.3. Yoxsulluq profili

 

 Ölkədə yoxsul əhali və yoxsulluqla bağlı təsəvvürün yaradılması üçün yeni ETM məlumatlarından istifadə olunmuşdur. Burada hər iki yoxsulluq həddi üçün «dəyişməz» olan nəticələr barədə məlumat verilmişdir. Yoxsul əhalinin sayı müxtəlif yoxsulluq hədlərinə görə dəyişsə də, onun xarakteristikası olduğu kimi qalır. Əsas nəticələr aşağıda göstərilmiş 1.1. və 1.2. cədvəllərində ümumiləşdirilir. Sorğu məlumatlarından aşağıdakı nəticələr əldə olunmuşdur(5):

·         Kənd yerlərində yaşayan ailələrə nisbətən şəhərdə yaşayan ailələrdə yoxsulluq riski daha yüksəkdir (yoxsulluq səviyyəsi şəhərlərdə 55%, kənd yerlərində isə 42%-dir və yoxsulların 60%-i şəhərlərdə yaşayır). Böyük şəhərlərə nisbətən kiçik şəhərlərdə yoxsulluq səviyyəsi bir az çoxdur (58% və 54%). Bakıda yoxsulluğun səviyyəsi ölkə üzrə olan orta göstəriciyə uyğundur, lakin digər şəhər yerlərində olan göstəricilərdən aşağıdır (49%). Bununla belə, yoxsul əhalinin böyük əksəriyyəti, yəni onun təxminən dörddə bir hissəsi, əsasən, Bakıda məskunlaşmışdır.

·         Ailə üzvlərinin sayı nə qədər çox olarsa, yoxsulluq riski də bir o qədər yüksək olar. Altı nəfərdən artıq üzvü olan ailələrlə (yoxsulluğun səviyyəsi 61%) müqayisədə, tənha və ya iki üzvü olan ailələrdə yoxsulluq riski çox aşağıdır (yoxsulluğun səviyyəsi 8—18%). Ailələrdə iki uşağın olması yoxsulluq ehtimalına güclü təsir göstərmir, üçdən çox uşağa malik ailələrdə isə bu risk yüksəkdir. Uşaqsız ailələrdə isə yoxsulluğun səviyyəsi ölkə üzrə orta göstəricidən aşağıdır (38%).

·         1—15 yaşlı uşaqlar arasında yoxsulluq riski 60 yaşdan yuxarı olanlar arasındakı yoxsulluq riskindən daha yüksəkdir (müvafiq olaraq: 52%; 44%).

·         Gender faktoru adambaşına düşən istehlak xərcləri baxımından yoxsulluq riskinə təsir göstərmir. Qadın və kişilər arasında yoxsulluq ehtimalı, demək olar ki, eynidir (müvafiq olaraq: 50%; 48%). Ailədə qadının və ya kişinin başçı olması ailənin yoxsul olmaq ehtimalına təsir etmir, yəni qadının başçı olduğu ailələrdə yoxsulluq ehtimalı heç də kişinin başçı olduğu ailələrə nisbətən yüksək deyildir (ikisi də 49%). Ailə başçısının qaçqın və ya məcburi köçkün olduğu ailələrdə yoxsulluq riski çox yüksəkdir. Belə ki, yoxsulluq səviyyəsinin, ailələrdə başçı qaçqın olduqda, 55%, məcburi köçkün olduqda isə 63% olduğu müşahidə edilir.

·         Ailə başçısı ali təhsilli olan ailələrdə yoxsulluq səviyyəsi nisbətən az olur. Yoxsulluq səviyyəsi belə ailələrdə 42%, ailə başçısının təhsil səviyyəsi orta təhsildən aşağı olan ailələrdə isə 54% təşkil edir.

 

Cədvəl 1.1.

Əhali kateqoriyaları üzrə yoxsulluq səviyyələri (fərdlər)

 

Untitled-1 copy

 

Cədvəl 1.2. Ailə və ailə başçısına görə yoxsulluq səviyyələri

Untitled-2 copy

1.4. Şəhər və kənd əhalisi arasında yoxsulluq

 

 ETM-ə əsasən, kənd əhalisinə nisbətən şəhər əhalisi arasında yoxsulluq səviyyəsi xeyli yüksəkdir. Belə ki, 120,000 AZM (25.8 ABD) mütləq yoxsulluq həddinə əsasən, yoxsulluq səviyyəsi şəhər yerlərində 55%, kənd yerlərində isə 42% təşkil edir.

 Kiçik şəhərlərdə yoxsulluq riskinin daha yüksək olması yoxsulluq riskindən qorunmaq üçün torpaqdan istifadənin və fərdi istehsalın mühüm şərt olduğunu meydana çıxarır. Kənd əhalisi istehlak etdiyi məhsulları öz fərdi təsərrüfatlarından, yəni əkin sahələrindən və ya saxladıqları mal-qaradan əldə etdiklərinə görə, yoxsulluq riskindən nisbətən yaxşı qorunmuş olurlar. Pul xərclərinin strukturu bir daha göstərir ki, kənd ailələrinə nisbətən şəhər ailələri ərzağa daha çox pul sərf edirlər. Aşağıdakı 1.3. cədvəlində göstərilir ki, şəhər ailələrinin adambaşına orta aylıq pul xərcləri 143,912 AZM (30.9 ABD), ərzaq xərcləri isə 86,368 AZM (18.5 ABD), kənd ailələrinin orta aylıq pul xərcləri 95,344 AZM (20.5 ABD), ərzaq xərcləri isə 53,981 AZM (11.6 ABD) təşkil edir.

 

Cədvəl 1.3. Şəhər və kənd üzrə istehlak xərcləri (adambaşına, aylıq, AZM-lə)

 

Untitled-1 copy

 Qeyd olunduğu kimi, yoxsulluq yalnız monetar göstəricilər ilə deyil, həmçinin zəruri mallar və xidmətləri əldə etmək imkanı ilə müəyyən edilir. Regional müzakirələr və aparılan sorğular göstərdi ki, kənd əhalisi, hətta pul xərcləmək istəsə belə, əsas sanitariya və səhiyyə xidmətlərindən istifadə imkanlarına malik deyildir. Belə xidmətlərdən istifadə olunmaması sorğuya cavab verənlərin yalnız bir qismi tərəfindən həmin xidmətlərin qiymətləri ilə əlaqələndirilsə də, bu, əsasən, infrastrukturun bərbad vəziyyətdə olması və təmir işlərinin aparılmaması ucbatından həmin xidmətlərin aşağı səviyyəyə düşməsi ilə izah olunur.

 

1.5. Yaşayış səviyyələrində regional fərqlər

 

 Yaşayış səviyyələrinə görə, regionlar arasındakı fərqlər, hər şeydən əvvəl, neft və qaz sənayesində baş verən iqtisadi artım və Bakı və Bakıətrafı ərazilərdə cəmləşmiş müvafiq xidmət sahələrinin inkişafı nəticəsində yaranmışdır.

 Amma bu, Bakı əhalisinin ölkənin digər regionlarındakı əhaliyə nisbətən daha yaxşı yaşaması demək deyildir. Bakıda varlı və yoxsul əhali kateqoriyalarının geniş diapazonu vardır.

 DSK 9 iqtisadi regiondan istifadə edir: Naxçıvan, Abşeron, Muğan-Salyan, Gəncə-Qazax, Şəki-Zaqatala, Lənkəran-Astara, Şirvan, Qarabağ-Mil və Bakı şəhəri. ETM-dən əldə edilən məlumatlar yaşayış səviyyələrində regional fərqlərin tam mənzərəsini vermək üçün hələ kifayət deyildir. Amma sorğunun nəticələrinə əsasən, ümumi mənzərədən aydın olur ki, yoxsulluq Abşeron, Qarabağ-Mil və Şəki-Zaqatala zonalarında nisbətən yüksək səviyyədədir. Bakıda yoxsulluq təhlükəsi orta səviyyədən nə yüksək, nə də aşağıdır (49%). Naxçıvan, Lənkəran-Astara və Şirvanda vəziyyət nisbətən yaxşıdır.

 Naxçıvan ölkənin digər ərazisindən ayrı düşdüyü və Ermənistanla münaqişəyə görə blokadada olduğu üçün müəyyən çətinliklərlə üzləşir. Amma, bununla yanaşı, Naxçıvan İran və Türkiyə ilə həmsərhəd olduğuna görə, həmin ölkələr ilə sərhədyanı ticarətdən faydalana bilir.

 Kiçik miqyaslı sorğular göstərir ki, Bakıdan və Abşeron yarımadasından kənarda enerji təchizatı nisbətən az etibarlıdır. Qeyd olunan ərazilərdə elektrik enerjisi gün ərzində yalnız bir neçə saat verilir. Bu da əhalinin yaşayış səviyyəsinə birbaşa və dolayı yolla təsir göstərir. Belə ki, məhdud elektrik enerjisi təminatı regionlarda sahibkarlığın inkişafına maneçilik törədir.

 ETM, hələ ki, yaşayış səviyyələrində regional fərqləri aydın verə bilmir. Amma, eyni zamanda, yoxsulluğun bütün ölkə üzrə mövcud olduğu müşahidə edilir. Bakı və Abşeron yarımadasının infrastruktur və xidmətlər baxımından digər regionlara nisbətən üstün inkişaf etdiyi müşahidə olunsa da, yoxsul təbəqənin geniş hissəsi burada yaşayır.

 

1.6. Gender və yoxsulluq

 

 ETM-dən əldə olunan nəticələr ailələrin yoxsul olmaq ehtimalının ailə başçılarının cinsi mənsubiyyətindən asılı olduğunu aydın şəkildə əks etdirmir. Belə ki, ailə başçısının kişi və ya qadın olmasından asılı olmayaraq, yoxsulluq dərəcəsi 49%-dir (Cədvəl 1.2.). Əgər fərqlər üzrə nəticələrə baxsaq, kişilərin və qadınların yoxsul olmaq ehtimalının az və ya çox dərəcədə eyni olduğunu görə bilərik. Belə ki, kişilər arasında yoxsulluq səviyyəsi 48% olduğu halda, qadınlar arasında bu, 50% təşkil edir. Bu baxımdan, 2001-ci il üzrə ETM-dən əldə olunan nəticələr yoxsulluq üzrə gender ölçülərinin aydın göstəricilərini vermir.

 Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yoxsulluq yalnız gəlir və xərclər əsasında ölçülə bilməz. Qadın və kişilər yoxsulluğun fərqli aspektləri ilə müxtəlif səviyyələrdə üzləşirlər və Azərbaycanda bu sahədə əlavə araşdırmaların aparılması tələb olunur. Məsələn, məşğulluq üzrə məlumat göstəricilərindən aydın olur ki, qadınlar arasında işsizlik riski daha yüksəkdir. Qadınlar üçün pensiya yaşının 5 il az olmasına baxmayaraq, əmək qabiliyyətli yaşda olan kişilərin məşğulluq səviyyəsi qadınların məşğulluq səviyyəsindən 13% çoxdur (67.3% və 53.9%).

 

 Şəkil 1.1. 1999-cu ildə iqtisadi cəhətdən fəal, məşğul və qeyri-məşğul əhali, gender və yaş qrupları üzrə, %-lə (Mənbə: BƏT)

 

Untitled-1 copy

 İqtisadiyyatın və digər fəaliyyət sahələrinin müəyyən sferalarında qadınların və kişilərin üstünlük təşkil etmələri dünya üzrə geniş yayılmış haldır. Belə ki, qadınların üstünlük təşkil etdikləri sahələr kişilərin üstünlük təşkil etdikləri sahələrə nisbətən daha aşağı statusa və daha az əmək haqqına malikdir. Azərbaycanda gender üzrə mövcud olan məlumatlar göstərir ki, qadınlar səhiyyə, sosial müdafiə, təhsil kimi sosial xidmətlər sektorunda və digər ictimai xidmətlərdə cəmləşməyə meyllidirlər. Səhiyyə sektorunda əmək haqqı ölkə üzrə orta əmək haqqının təxminən 30%-ni təşkil edir, təhsil sektorunda isə bu rəqəm 70%-dir. Buna baxmayaraq, gender üzrə məşğulluq statistikası iqtisadiyyatın yalnız formal sektorunu əhatə etdiyindən və işçi qüvvəsinə dair müntəzəm sorğular keçirilmədiyindən, bütövlükdə iqtisadiyyatda əməyin sektorlar üzrə bölgüsü haqqında dolğun məlumat yoxdur.

 Ölkədə əmək haqqı üzrə gender statistikası kifayət qədər tam deyildir, amma mövcud məlumatlar qadınların üstünlük təşkil etdikləri səhiyyə, sosial və təhsil kimi sahələrdə onların əmək haqqının səviyyəsinin kişilərin əmək haqqının səviyyəsinə nisbətən xeyli aşağı olduğunu göstərir:

 

 Şəkil 1.2. Qadınların əmək haqqı kişilərin əmək haqqına nisbətən, %-lə

 

  Untitled-1 copy

 Hazırda Azərbaycanda qadınlar arasındakı yoxsulluq riskinin kişilər arasındakı yoxsulluq riskindən fərqli olmasına dair hər hansı məlumatın olmamasına baxmayaraq, qadınların əmək bazarında kişilərə nisbətən əlverişsiz şəraitə malik olmaları müşahidə olunur.

 

1.7. Gəlirlərin bölüşdürülməsi və qeyri-bərabərlik

 

 Növbəti fəsildə ölkədə makro-iqtisadi sabitliyin əldə olunması və iqtisadi inkişafla əlaqədar qazanılmış müsbət nəticələr haqqında bəhs olunur. Bununla bərabər, əhalinin müxtəlif qruplarının gəlirləri arasında qeyri-bərabərlik mövcuddur.

 Ölkədə gəlirdə qeyri-bərabərliyin göstəricisi kimi, adətən, Cini əmsalından istifadə olunur. 1999-cu ildə DB Azərbaycan üzrə Cini əmsalının 0.44 olduğunu müəyyənləşdirmişdir(6). Amma qeyd etmək lazımdır ki, 2001-ci il üzrə ETM-dən əldə olunan ilkin nəticələr Cini əmsalının 0.35-ə düşdüyünü göstərir ki, bu da əvvəlki illərdə olan təhlilə nisbətən daha bərabər bir bölgünü əks etdirir. Bundan sonra illər üzrə müqayisəni təmin etmək üçün ETM-dən əldə olunan nəticələr əsasında Cini əmsalının monitorinqi aparılacaqdır.

 

1.8. Məcburi köçkünlər və qaçqınlar

 

 Ermənistanın 1988—1992-ci illərdə planlı şəkildə həyata keçirdiyi etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində 250,000 nəfər azərbaycanlı son nəfərədək öz doğma yurd-yuvasından zorla qovularaq və deportasiya olunaraq Azərbaycana pənah gətirmişdir. Qaçqınların sırasına 1990-cı ildə Mərkəzi Asiyadan qaçqın düşmüş, Azərbaycanda sığınacaq tapmış 50,000-ə yaxın axıska (məhsəti) türkləri də daxildir.

 Ermənistan silahlı qüvvələrinin 1988-ci ildən başlayaraq ölkəmizə qarşı apardığı hərbi təcavüz nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının 20%-i — Dağlıq Qarabağın və ona bitişik olan 7 rayonun ərazisi işğal olunmuş və bu işğalla bağlı Dağlıq Qarabağdan 60,000, digər ətraf rayonlardan isə 600,000 nəfərdən çox azərbaycanlı məcburi köçkünə çevrilmişdir. Hazırda onlar respublikanın 62 şəhər və rayonunda, 1,600-dan çox obyektdə müvəqqəti məskunlaşmışlar. Bundan əlavə, Ermənistanla həmsərhəd olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının, Ağstafa, Tovuz, Ağcabədi, Gədəbəy və Tərtər rayonlarının sərhədyanı yaşayış məntəqələrindən 100,000 nəfərədək azərbaycanlı həyat üçün təhlükəli olduğuna görə öz daimi yaşayış yerini tərk etməyə məcbur olmuşdur.

 Hərbi təcavüz ölkənin əvvəllər kənd təsərrüfatı məhsullarının 35—40%-nin istehsal olunduğu 17,000 km2 ən məhsuldar torpaqlarının işğalına, 900 yaşayış məntəqəsinin (şəhər və kəndin), 7,000 sənaye və kənd təsərrüfatı obyektinin, 700 təhsil, 665 səhiyyə ocağının, 800 km avtomobil yollarının, 160 körpünün, 23,000 km su və 15,000 km elektrik xətlərinin dağıdılmasına səbəb olmuş, mənəvi zərbədən başqa, Azərbaycan iqtisadiyyatına 22 milyard ABD həcmində ziyan vurmuşdur. Hərbi təcavüz nəticəsində 20,000 nəfər azərbaycanlı həlak olmuş, 100,000 nəfər yaralanmış, 50,000 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarəti alaraq əlil olmuşdur. Qaçqın və məcburi köçkünlər arasında 8,000 şəhid ailəsi, 5,000 müharibə əlili, 5,400 valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaq vardır.

 Hazırda Azərbaycanda 1,000,000-a yaxın qaçqın və məcburi köçkün əhali vardır ki, bu da respublika əhalisinin təqribən 12%-ni təşkil edir. Ermənistan—Azərbaycan münaqişəsinin başlanmasından 14 il keçməsinə baxmayaraq, hələ də 1,722 qaçqın ailəsi daimi məskunlaşmamış, 10,000-dən çox qaçqın isə müvəqqəti yerləşdiyi ərazi işğal olunduğu üçün məcburi köçkünə çevrilmişdir.

 Məcburi köçkünlərin əksəriyyəti hələ də həyat şəraiti və sanitariya baxımından yararsız yerlərdə yaşayır. Artıq 10 ildir ki, onların 55,000 nəfərdən çoxu çadır düşərgələrində, 32,000 nəfəri fin tipli yığma evlərdə, 57,000 nəfəri ferma və yeraltı qazmalarda, 8,000 nəfəri dəmiryolu üzərindəki yük vaqonlarında, qalanları isə yataqxanalarda, ictimai binalarda, tikintisi yarımçıq qalmış obyektlərdə və digər kommunal şəraiti olmayan, sanitar normalara cavab verməyən yerlərdə çox ağır şəraitdə yaşayırlar. Artıq qaçqın və məcburi köçkünlər arasında xeyli yeni ailələr yaranmışdır ki, onların da ayrıca məskunlaşdırılması ciddi problemə çevrilmişdir.

 

Cədvəl 1.4. Məcburi köçkünlərin müvəqqəti yaşadıqları yerlər (2002-ci il üzrə)

 

Untitled-1 copy

 2001-ci ildən başlayaraq, çadır düşərgələrində daha ağır şəraitdə yaşayan ailələrin yeni qəsəbələrdə müvəqqəti yerləşdirilməsi və torpaq sahəsilə təmin olunması üçün hökumət tərəfindən ciddi addımlar atılır. AB, ABŞBİA, BMTİP, BMTQAK, BMTUF, DB, İİB, BQXQACF və bir sıra donor ölkələrin köməyilə münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması, azad olunmuş ərazilərdə əhalinin məskunlaşdırılması üçün İşğaldan Azad Olunmuş Ərazilərin Bərpası üzrə Agentlik və Ərazilərin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlik fəaliyyətə başlamışdır.

 ETM-dən əldə olunan nəticələr göstərir ki, qaçqınlar, xüsusilə məcburi köçkünlər arasında yoxsulluq riski nisbətən yüksəkdir. Məcburi köçkünlər arasında mütləq yoxsulluq səviyyəsi 63% təşkil edir. Tədqiqat üçün seçilmiş nümunənin ölçüsünün çox kiçik olması məcburi köçkün və qaçqın əhali qrupları arasında fərqlərin müəyyən edilməsinə lazımi qədər imkan vermir. Amma aparılan sorğular göstərir ki, qaçqın və məcburi köçkün əhalinin yaşayış səviyyəsində nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlər mövcuddur. Sanitariya və həyat şəraitindən əlavə, qaçqın və məcburi köçkün əhali arasında həssaslığın artması müharibə zamanı onların ailə başçılarını itirməsi (ölüm və əlillik nəticəsində) ilə də əlaqədardır.

 Qaçqın və məcburi köçkün qadınlar arasında gender siyasəti, ailə planlaşdırması, uşaqların sağlamlığının qorunması və bu kimi məsələlər ciddi narahatlıq doğurur. Ağır məişət şəraitində yaşamaları və təmiz içməli su əldə etmək imkanının olmaması səbəbindən bu gün 40,000 nəfər məcburi köçkün qadın müxtəlif xəstəliklərdən (infeksion, mədə-bağırsaq infeksiyaları, virus infeksiyaları, dəri xəstəlikləri, malyariya, difteriya, qarın yatalağı, sinir, vərəm, qanazlığı, şəkər və s.) əziyyət çəkir və uşaqlar arasında xəstələnmə halları artır. Hazırda məcburi köçkün əhali arasında uşaq ölümü səviyyəsi ölkə üzrə olan orta göstəricidən 3—4 dəfə çoxdur.

 Aşağıdakı cədvəl məcburi köçkünlər üzrə sağlamlıq göstəricilərinin ölkə üzrə olan orta səviyyədən aşağı olduğunu göstərir. Hesablamalar göstərir ki, ölkə üzrə olan orta səviyyə (10%) ilə müqayisədə məcburi köçkün ailələrin 26%-i qida çatışmazlığından əziyyət çəkir; uşaqların (6—59 aylıq) xroniki qida çatışmazlığına görə bu göstərici, müvafiq olaraq, 21% və 30%-dir. Məcburi köçkünlər (uşaqlar, qadınlar və kişilər) arasında qanazlığı göstəriciləri də nisbətən yüksəkdir.

 

Cədvəl 1.5. Məcburi köçkünlər üzrə sağlamlıq göstəricilərinin ölkə üzrə orta səviyyə ilə müqayisəsi

 

Untitled-1 copy

 Məcburi köçkünlər arasında savadlılıq dərəcəsi, əhalinin digər təbəqələrində olduğu kimi, yüksək hesab edilə bilər. Belə ki, onların arasında ümumtəhsil, orta ixtisas və ali təhsilə malik olanların sayı 60% təşkil edir.

 Məcburi köçkün əhali qrupundan olan qadınlar və uşaqlar daha həssas qruplar hesab edilirlər. Məcburi köçkünlərin 200,000 nəfərini uşaqlar təşkil edirlər. Onların 86,000-dən çoxu məktəbəqədər yaş həddində, 98,000 nəfəri isə məktəblidir. Uşaqların təhsilə cəlb edilməsi məqsədilə 703 məktəb təşkil olunmuşdur. Bunların da böyük əksəriyyəti vaqonlarda, qurma evlərdə, qeyri-münasib obyektlərdə fəaliyyət göstərir. Sinif otaqları çatışmadığı üçün dərslər 2—3 növbəli keçirilir. Bütün bunlar, eləcə də dərs ləvazimatlarının, müasir texniki avadanlıqların çatışmazlığı tədrisin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

 Məcburi köçkünlərin məşğulluğunun təmin edilməsi problem olaraq qalmaqdadır. Hazırda 400,000 nəfər əmək qabiliyyətli məcburi köçkündən 300,000 nəfəri, yəni 70%-ə yaxını işsizdir. Onların müəyyən qismi isə qısamüddətli və davamlı olmayan günəmuzd işlərdə çalışırlar. İşsizlik problemi məcburi köçkün qadınlar arasında özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Belə ki, 380,000 nəfər məcburi köçkün qadından 175,000 nəfəri əmək qabiliyyətlidir. Onlardan cəmi 38,000 nəfəri işlə təmin olunmuşdur.

 Məcburi köçkün ailələrinin əksəriyyətinin yaşayış üçün əsas vəsait mənbəyini dövlət və beynəlxalq humanitar təşkilatlar tərəfindən verilən yardımlar təşkil edir. Amma son 2—3 ildə humanitar yardımların həcmi xeyli azalmışdır. Belə ki, həmin təşkilatlar tərəfindən ərzaq yardımı alan məcburi köçkünlərin sayı son 2 ildə 214,000 nəfər azalmış, həmçinin adambaşına verilən ərzağın miqdarı da 20 kq-dan 4-5 kq-a endirilmişdir. Yaranmış çətinliklər məcburi köçkün əhalinin təbii artımına mənfi təsir göstərmiş və göstərməkdə davam edir. Buna görə də, 1990-cı illə müqayisədə bu göstəricinin 2—3 dəfə azaldığı müşahidə olunur.

 

Yekun nəticələr

 

 Məcburi köçkünlər, ümumiyyətlə, əhalinin aşağı yaşayış səviyyəsinə və cüzi gəlir mənbəyinə malik olan, daha az məşğul və sağlamlığı təhlükə altında olan ən həssas təbəqəsi hesab edilir.

 İstər hökumət, istərsə də, beynəlxalq humanitar təşkilatlar tərəfindən bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsinə baxmayaraq, hazırda məcburi köçkünlərin müəyyən hissəsinin aylıq ərzaq yardımı ilə təmin olunmasına, daha ağır şəraitdə yaşayanların sosial-məişət şəraitinin, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin yaxşılaşdırılmasına, kommunal infrastruktur obyektlərinin bərpa olunmasına və tikilməsinə, eyni zamanda, yeni iş yerlərinin və gəlirgətirmə imkanlarının genişləndirilməsi üçün mikro-maliyyə imkanlarının yaradılmasına ehtiyac duyulur.

 Bu baxımdan, çadır düşərgələrində məskunlaşan məcburi köçkün ailələrinin yeni yaşayış yeri ilə təmin edilməsini və sosial-məişət məsələlərinin yaxşılaşdırılmasını nəzərdə tutan tədbirlər bu həssas qrupun müəyyən qisminin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasına və yenidən cəmiyyətə inteqrasiya olunmasına kömək edəcəkdir.

 

1.9. Sosial təminat sistemi

 

 Azərbaycanda sosial müdafiə bir sıra sosial sığorta və sosial yardım müavinətlərindən ibarətdir. Ümumiyyətlə, sosial sığorta müavinətləri işləyən əhalinin məcburi sosial sığorta haqları vasitəsilə, sosial yardım müavinətləri isə Dövlət büdcəsi tərəfindən əhalinin həssas qruplarına ayrılan vəsait vasitəsilə həyata keçirilir.

 

Sosial sığorta

 

 Hazırda sosial sığorta ödənişləri, əsasən, yaş, əlillik, ailə başçısının itirilməsi və xidmət illərinə görə pensiya, işsizlik müavinəti və s. kimi istiqamətlərə yönəldilir. Sosial sığorta ödənişləri 2001-ci ildə ÜDM-nin 3.1%-ini təşkil etmişdir.

 

Pensiya təminatı

 

 2001-ci ildə Azərbaycanda 1,245,079 nəfər pensiyaçı (əhalinin 15.5%) olmuşdur. Onların 734,758 nəfərinə yaşa, 179,514 nəfərinə əlilliyə, 136,189 nəfərinə ailə başçısını itirdiyinə, 194,618 nəfərinə isə xidmət illərinə görə pensiya və sosial pensiya təyin olunmuşdur.

 Orta aylıq pensiyanın məbləği son illərdə görülən tədbirlər nəticəsində 92,900 AZM (19.2 ABD) təşkil edir. Yaşa görə pensiyaçı işlədikdə, əmək haqqından asılı olmayaraq, təyin olunmuş pensiyanın da 50%-ni almaq hüququna malikdir.

 Dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına pensiyaların üzərinə müxtəlif növ müavinətlər hesablanır. Pensiyaların üzərinə, ümumilikdə 23 növ müavinət hesablanması tətbiq olunur. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 may 1996-cı il tarixli Sərəncamına əsasən, işləməyən pensiyaçılara 11,000 AZM (2.3 ABD), 17 iyun 1997-ci il tarixli Fərmanına əsasən, 70 yaşından yuxarı tənha ahıl vətəndaşlara 20,000 AZM (4.1 ABD) məbləğində müavinət ödənilməsi müəyyən edilmişdir. Müavinətlər Böyük Vətən müharibəsi əlillərinə, şəhid ailələrinə, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü, suverenliyi və konstitusiya quruluşu uğrunda mübarizədə əlil olanlara, 20 Yanvar əlillərinə, Çernobıl AES qəzası əlillərinə təyin olunur.

 Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2000-ci il tarixli «Əlil olmuş və digər kateqoriyadan olan bir qrup aztəminatlı vətəndaşa dövlət yardımının artırılması haqqında» Sərəncamına əsasən, Azərbaycan Respublikasını erməni təcavüzündən müdafiə edərkən və 1990-cı il 20 Yanvar hadisələri zamanı əlil olmuş şəxslərin pensiyalarının üzərinə hesablanan aylıq müavinətlər artırılaraq, I qrup əlillərə 70,000 AZM (14.4 ABD), II qrup əlillərə 60,000 AZM (12.4 ABD), III qrup əlillərə 50,000 AZM (10.3 ABD) məbləğində müəyyən olunmuşdur. Nəticədə bu kateqoriyadan olan vətəndaşların pensiyaları, orta hesabla, 30%-ə qədər artırılmışdır.

 Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, xidmət illərinə görə pensiyalar və sosial pensiyalar da DSMF tərəfindən maliyyələşdirilir. DSMF tərəfindən, həmçinin uşağın doğulması ilə əlaqədar birdəfəlik müavinət, uşaq 3 yaşına çatana qədər anaya ödənilən müavinətlər, dəfn üçün müavinətlər də maliyyələşdirilir. Ailələrə bu müavinətlər onların məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödəyib-ödəməməsindən asılı olmayaraq ödənilir. Hazırda uşaq doğularkən verilən birdəfəlik müavinət 70,000 AZM (14.4 ABD) və dəfn üçün ödənilən müavinət 150,000 AZM (30.9 ABD) təşkil edir.

 Sosial sığorta və sosial yardım ödənişlərinin 60%-i pensiya xərclərindən ibarətdir. Yaşa görə pensiyalara ayrılan xərclər isə pensiya təminatı üçün ayrılan vəsaitin 63,2%-nə bərabərdir. Belə ki, sosial sığorta və sosial yardım ödənişlərinin böyük əksəriyyəti yaşlı nəslin sosial müdafiəsinə yönəldilmişdir. Bu baxımdan, ahılların sosial müdafiəsi digər kateqoriya vətəndaşlara, o cümlədən, uşaqlara nisbətən daha qənaətbəxş səviyyədə təşkil olunmuşdur.

 Əlilliyə görə pensiyalar əlilliyin səbəbindən və dərəcəsindən asılı olaraq hesablanır. Əlilliyə görə pensiyalar da məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına maliyyələşdirilir. Bu növ pensiyaların da üzərinə müxtəlif növ müavinətlər hesablanır. Həmin müavinətlər əlilliyin səbəb və dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən edilmişdir. Pensiyaların üzərinə müavinət hesablanarkən əlillərin maddi vəziyyəti nəzərə alınmır.

 Ailə başçısını itirmiş ailələrə təyin olunan pensiyalar məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına DSMF tərəfindən maliyyələşdirilir. Bu növ pensiyaların da üzərinə müxtəlif müavinətlər hesablanmaqla pensiya almaq hüququ olan hər bir ailə üzvü nəzərə alınır. Pensiyanın minimum həddi pensiya almaq hüququ olan hər bir ailə üzvü üçün 70,000 AZM (14.4 ABD) məbləğində müəyyən edilmişdir.

 İşi və qazancı olmayan, lakin işə başlamağa hazır olub, dövlət məşğulluq xidməti orqanlarında işaxtaran kimi qeydiyyata alınan əmək qabiliyyətli vətəndaşlar işsiz statusu almaq hüququna malikdirlər.

 İşaxtaran kimi qeydiyyata alınmış vətəndaş müvafiq sənədləri təqdim etdikdən sonra ona münasib iş təklif olunmadığı halda məşğulluq xidməti orqanı 11 gün ərzində həmin şəxsə işsiz statusu verilməsi haqqında qərar qəbul edir. İşsiz statusu almış vətəndaşlar işsizliyin başlanmasından əvvəlki 12 ay ərzində 26 təqvim həftəsindən az olmayan müddətdə haqqı ödənilən işə malik olduqda onların işsizlik müavinətləri axırıncı iş yerindəki son 12 ay üzrə hesablanmış orta aylıq əmək haqqının 70% məbləğində müəyyən edilir. Bütün başqa hallarda işsizlik müavinəti təsdiq olunmuş müavinətin minimum məbləği səviyyəsində müəyyən edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, «Məşğulluq haqqında» yeni Qanun qəbul olunandan sonra (avqust 2001) müavinətin minimum məbləği 5,500 AZM-dən (1.2 ABD) artırılaraq 30,000 AZM (6.2 ABD) müəyyən edilmişdir. Qeyd olunan artımlarla əlaqədar işsizlik üzrə müavinətin orta məbləği 2001-ci ildə 37,000 AZM (8 ABD) olduğu halda, 2002-ci ilin birinci yarımilliyinin göstəricilərinə əsasən 67,000 AZM (13.8 ABD) təşkil etmişdir.

 Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, işsizlik müavinəti yalnız məşğulluq xidməti orqanlarında işsiz statusu almış şəxslərə ödənilir. Müavinətin maksimum məbləği respublika üzrə orta aylıq əmək haqqı səviyyəsində müəyyənləşdirilir.

 

Sosial yardım

 

 Sosial yardım müavinətlərinə əsasən aztəminatlı ailələrin uşaqlarına müavinət, uşağın doğulması ilə əlaqədar müavinət, uşağa qulluğa görə müavinət və s. bu kimi müavinətlər aiddir.

 Sosial yardımın ən böyük tərkib hissələrindən biri müavinət və kompensasiyalardan ibarətdir. Bunların arasında aztəminatlı ailələrin uşaqlarına təyin olunan müavinətlər xüsusi yer tutur. Hazırda ƏƏSMN tərəfindən 1,320,000 nəfər uşağa müavinət verilir, iş yerləri üzrə isə uşaq müavinəti alanların sayı 303,000 nəfərə çatır. Ümumilikdə bu məqsədlə ayda 15 milyard AZM-dən (3.09 milyon ABD) artıq vəsait xərclənir. Müavinət ailədə adambaşına düşən gəlir 16,500 AZM-dən (3.4 ABD) yüksək olmadıqda təyin olunur. Bu müavinətin məbləği 16 yaşınadək (təqaüd almayan məktəblilərə 18 yaşınadək) hər uşaq üçün ayda 9,000 AZM-dir (1.9 ABD).

 Müavinətin təyin olunması üçün gəlirin müəyyən edilməsi qaydaları həddindən artıq qeyri-dəqiqdir və yalnız rəsmi əmək haqqı barədə verilmiş sənədlərə əsaslanır. Müavinətin məbləği azdır və uşaqların böyük əksəriyyətini əhatə etdiyi üçün ünvanlı xarakter daşımır. Müavinətin məbləğinin artırılması və ünvanlılıq prinsipinə əməl olunması məqsədi ilə gəlirin müəyyən edilməsi qaydalarına yenidən baxılması labüddür.

 Sosial yardımın digər növlərinə məcburi köçkünlərə yemək xərci üçün verilən müavinətlər, ƏƏSMN-nin yerli idarələri tərəfindən göstərilən sosial xidmətlər və pensiyaçılara ödənilən müavinətlər də daxil olmaqla, bəzi ailələrin (şəhid ailələri, müharibə əlilləri və s.) uşaqlarına, gəlirdən asılı olmayaraq, təyin olunan müavinətlər daxildir. Məcburi köçkünlərə yemək xərci üçün verilən müavinətlər (25,000 AZM və ya 5.2 ABD) bütün məcburi köçkünləri əhatə etdiyi üçün ünvanlı xarakter daşımır.

 Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ölkədə 1 yanvar 2002-ci ilədək kommunal xidmətlər, rabitə, təhsil, tibb və nəqliyyat xidmətləri, dərman təchizatı ilə əlaqədar qeyri-vergi güzəştləri mövcud olmuşdur. Bütövlükdə 25 əhali qrupu üzrə 1.5 milyon nəfər qeyri-vergi güzəştlərindən istifadə etmişdir. Həmin imtiyazlar 1 yanvar 2002-ci ildən ləğv edilmiş və hazırda əhalinin daha çox ehtiyacı olan 10 qrupuna istifadə etdikləri güzəştlərin əvəzində pul kompensasiyası ödənilir.

 Ümumiyyətlə, sosial yardım sistemi müəyyən mənada ünvanlı xarakter daşımır. Bu baxımdan, həmin sistemdə ünvanlılığın və şəffaflığın artırılmasına ehtiyac duyulur.

 

Cədvəl 1.6. Orta aylıq əmək haqqı ilə müqayisədə

 sosial ödənişlərin məbləği, 2001-ci il

 

 

Untitled-1 copy

 Sosial müdafiədə sosial xərclərlə bağlı ən mühüm məsələ kommunal xidmətlər üzrə subsidiyalardır ki, bu da çox vaxt yoxsul əhalini müdafiə etməyin ən səmərəsiz yolu hesab edilir. 4-cü fəsildə bu məsələdən daha geniş şəkildə bəhs olunur. «Enerji və su sektorlarında maliyyə intizamının gücləndirilməsi haqqında» Dövlət Proqramını qəbul etməklə, bu subsidiyaların aradan qaldırılması məqsədilə Hökumət tərəfindən bir sıra mühüm addımlar atılmışdır. Hazırda kommunal xidmət haqlarını ödəyə bilməyən ailələrə kömək etmək məqsədilə ünvanlı sosial yardım sisteminin yaradılması və həyata keçirilməsi zərurəti yaranmışdır.

 Mövcud sosial müdafiə sistemində əsas problemlər aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

·         Müavinətlərin birbaşa yoxsullara ünvanlanması mexanizmi mövcud deyildir.

·         Sosial sığorta ödəmələri üçün maliyyə vəsaiti çatışmadığına görə, pensiyalara və digər müavinətlərə dövlət büdcəsindən əlavələr edilir, bu isə sosial sığorta və sosial yardım ödənişlərinə fərqli yanaşmanın olmadığını göstərir.

·         1991-ci ildən baş verən sosial-iqtisadi dəyişikliklərə baxmayaraq, sosial müdafiə sistemi yeni yaranmış reallığı əks etdirməyərək, demək olar ki, dəyişilməz qalmışdır.

·         Ünvanlı sosial yardım sisteminin yaradılması işinin sürətləndirilməsi zəruridir.

·         Sosial müdafiə sisteminin vacib sahəsi olan pensiya təminatında ödənilən, məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının yığılmasında və onunla pensiya məbləğləri arasında problemlər mövcuddur. Bu problemləri həll etmək, pensiya təminatını beynəlxalq standartlara cavab verən səviyyəyə çatdırmaq məqsədilə işləyən vətəndaşların fərdi uçot sisteminin qurulmasına və tətbiqinə ehtiyac vardır. Bu sistemin tətbiqində əsas məqsəd ödənilən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ilə pensiya məbləği arasında birbaşa əlaqənin yaradılmasını təmin etməkdən ibarətdir.

 

1.10. Məşğulluq

 

 Əhalinin səmərəli məşğulluğu yoxsulluqdan müdafiə olunmanın ən zəruri üsullarından biridir. Əgər vətəndaşlar öz ailələri üçün gəlir əldəetmə imkanına malik deyillərsə, anda yoxsulluq və ehtiyac təhlükəsi artır.

 2000-ci ildə respublikadakı əmək qabiliyyətli əhalinin sayı 4,685,800 nəfər olmuşdur ki, bu da 1990-cı ilə nisbətən 17% çoxdur. İqtisadi fəal əhalinin sayı 1991-ci ilə nisbətən 2000-ci ildə 0.3% artmış və 3,748,200 nəfər olmuşdur. Onlardan 3,704,500 nəfər iqtisadi fəaliyyətin bütün növləri üzrə məşğul olmuşdur.

 1991-ci ilə nisbətən 2000-ci ildə iqtisadiyyatın sənaye və tikinti sektorlarında işləyənlərin sayının aşağı düşməsi, kənd təsərrüfatı sektorunda isə işləyənlərin sayının artması müşahidə olunur.

 

Cədvəl 1.7. 1991-ci və 2000-ci illərdə işləyən əhalinin

 iqtisadi sektorlar üzrə bölgüsü

 

Untitled-1 copy

 Cədvəldən göründüyü kimi, 2000-ci ildə sənayedə çalışanlar ümumilikdə iqtisadiyyatda çalışanların 7%-ni, tikintidə çalışanlar isə 4.2%-ni təşkil etmişdir. Xidmət sahələrində işləyənlər ümumi işləyənlərin 48%-i səviyyəsində olmuşdur. Əgər 1991-ci ildə kənd təsərrüfatında işləyənlərin sayı ümumilikdə iqtisadiyyatda işləyənlərin sayının 31,8%-ni təşkil edirdisə, 2000-ci ildə bu rəqəm artmış və 41% təşkil etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, iqtisadiyyatın bu sahəsində məşğul olanların sayının artması kənd əhalisinin əksəriyyətinə kiçik torpaq sahələrinin ayrılması ilə nəticələnmiş torpaq islahatı ilə birbaşa əlaqəlidir. Lakin, əvvəldə qeyd olunduğu kimi, kənd təsərrüfatı bütövlükdə investisiya və kapital qoyuluşu sahəsində geri qalır. Ona görə də, bu sahənin inkişaf etdirilməsi üçün həyata keçirilən tədbirlər sürətləndirilməlidir.

 Dövlət sektorunda məşğul olanların sayı 1990-cı ildə 2,618,900 nəfər təşkil edirdisə, 2000-ci ildə bu rəqəm iki dəfə azalaraq 1,278,200 nəfər təşkil etmişdir. Eyni zamanda, qeyri-dövlət sektorunda məşğul olanların sayı getdikcə artır. 2000-ci ildə qeyri-dövlət sektorunda 2,426,300 nəfər məşğul olmuşdur ki, bu da 1990-cı ilə nisbətən 2.2 dəfə çoxdur. Hal-hazırda özəl və kollektiv mülkiyyət formalı təşkilatların yaranması prosesi gedir. Belə strukturların yaranması yeni iş yerlərinin açılmasına səbəb olur. Bu isə dövlət sektorunda özünə yer tapa bilməyən işçi qüvvəsinin məşğulluğunu qismən təmin edir. Özəl sektorda və dövlət sektorunda məşğulluğun səviyyəsinin təhlili göstərir ki, Naxçıvanda (45.1%), Xocavənddə (45.5%) və Şəkidə (44.5%) dövlət sektorunda məşğul olanların nisbəti ümumrespublika göstəricisindən (34.5%) daha yüksəkdir.

 1999-cu il siyahıyaalma göstəricilərinə görə, 16 yaşdan yuxarı olan əhalinin 64,6%-i məşğuldur (kişilərin 73%-i və qadınların 57.2%-i). Beynəlxalq standartlara görə, bu, işçi qüvvəsinin nisbətən yüksək iştirak göstəricisidir (İQİS: məşğul və iş axtaran işsiz əhali). Əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali arasında İşçi Qüvvəsinin İştirak Səviyyəsi 71,9%-dir (kişilər arasında 78,2%; qadınlar arasında 65,7%). Kişilər üçün əmək qabiliyyətli yaş 15—62; qadınlar üçün 15—57-dir.

 

Cədvəl 1.8. 1999-cu il siyahıyaalma məlumatlarına əsasən əhalinin iqtisadi fəaliyyəti üzrə 15 və daha yuxarı yaşlara bölünməsi, %-lə

 

Untitled-1 copy

 Ümumi İQİS-in kifayət qədər yüksək olmasına baxmayaraq, bir çox vətəndaşlar qeyri-rəsmi sektorda davamlı olmayan müvəqqəti işlərlə məşğul olur və dövlət sektorunda çalışanlar isə aşağı səviyyəli əmək haqqı alırlar. Aşağıdakı şəkildən göründüyü kimi, ümumi məşğulluq səviyyəsində azalma ÜDM-nin səviyyəsindəki azalma qədər olmamışdır. İstehsal səviyyəsinin aşağı düşməsinə baxmayaraq, işsizlik səviyyəsi müvafiq nisbətdə artmamışdır. Bu, işləyənlərin daha az ödənişli işdə işləməsini və ya daha az iş saatlarına razı olmasını əks etdirir ki, bu da bir daha əmək məhsuldarlığının aşağı səviyyəsinin real əmək haqqı səviyyəsinin kəskin şəkildə aşağı düşməsinə təsirini göstərir (Şəkil 1.3.). Bu səbəbdən, nisbətən yüksək məşğulluq və İQİS heç də yüksək gəlir əldə etmək imkanlarının olması kimi izah edilə bilməz. Baxmayaraq ki, açıq işsizlik səviyyəsi aşağıdır, əmək haqqı və məhsuldarlığın az olduğu işlərdə çalışan işçilər hesabına gizli işsizlik səviyyəsi nisbətən yüksəkdir.

 

Şəkil 1.3. 1991—2000-ci illərdə məşğulluğun real əmək haqlarının ÜMD-nin dinamikası, %-lə

  Untitled-1 copy

 2001-ci ildə Dövlət Məşğulluq Xidməti İdarəsi tərəfindən 48,446 işsiz qeydə alınmışdır ki, bu da rəsmi işsizlik səviyyəsinin 1.2% olduğunu göstərir. Amma buna baxmayaraq, 1999-cu ildə əhalinin siyahıya alınması zamanı 519,000 nəfər əmək qabiliyyətli yaşda olan işləməyən iqtisadi aktiv əhali müəyyən edilmişdir ki, bu da qeyri-rəsmi işsizlik səviyyəsinin daha yüksək olmasını (15.8%) göstərir. Bu, işsizlik səviyyəsinin kişilər üzrə 14.2%, qadınlar üzrə isə 18.6% olduğunu müəyyən edir.

 Qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin əsas xüsusiyyətləri Cədvəl 1.9.-da göstərilir. Qadınlar və 30 yaşına qədər olan gənclər qeydiyyatdan keçmiş işsizlər arasında üstünlük təşkil edirlər. Qeydiyyatdan keçmiş işsizlər sırasında ali təhsilli işsizlərin sayı olduqca yüksəkdir: 2000-ci ilin məlumatlarına görə, işsizlərin 60%-dən çoxunun ali və orta ixtisas təhsili vardır, qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin 56.9%-i ali və peşə təhsili müəssisələrinin məzunlarıdır; qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin 24.5%-i özlərinin əvvəlki işlərini könüllü, 13.8% işsizlər isə, yerlərini ixtisara görə tərk etmişlər. Bu, onu göstərir ki, ixtisas təhsili müəssisələrinin çoxu əmək bazarında tələb olunmayan ixtisaslar üzrə kadrlar yetişdirir.

 

Cədvəl 1.9. Qeydiyyata alınmış işsizlik (müvafiq ilin sonu üçün)

 

Untitled-1 copy

Cədvəl 1.10. Məşğul olan əhalinin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə bölgüsü

 

Untitled-1 copy

 Mövcud əmək bazarı üzrə məlumatlardan aşağıdakı ümumi nəticələr əldə olunur:

 İQİS kifayət qədər yüksəkdir, amma bütün yaş qruplarında kişilər qadınlara nisbətən daha çox iştirak edirlər və bu uyğunsuzluq xüsusilə ən fəal əmək qabiliyyəti illəri üzrə nəzərə çarpır. Bu o deməkdir ki, qadınlar əmək bazarından uzaqlaşırlar və bunun da qadınların yoxsulluğuna və həssaslığına mənfi təsiri vardır.

 Kənd yerlərində məşğulluq — torpaq islahatının şərait yaratdığı özünüməşğulluq imkanlarına görə — şəhər yerlərinə nisbətən yaxşıdır. Amma kənd təsərrüfatı vəsaitlərinin inkişaf etdirilməsi imkanları məhduddur və belə özünü məşğulluq əlavə gəlir əldə etməkdən çox «mövcudolma» strategiyasına uyğundur.

 Gənclər arasında, xüsusilə orta ixtisas və peşə təhsili almışlar arasında işsizlik yüksəkdir. Mövcud peşə təhsili gənclərə əmək bazarında rəqabətə lazımi səviyyədə cavab verəcək bilik və bacarıqları vermir.

 

1.11. Səhiyyə

 

 Səhiyyə və təhsilin səviyyəsinin aşağı düşməsi nəinki əhalinin rifah halına mənfi təsir göstərir, həmçinin onların gəlir əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu göstəricilər gəlir yoxsulluğu ilə qarşılıqlı əlaqəlidir. Müstəqillik əldə edildikdən sonrakı qısa müddətdə əhalinin sağlamlıq vəziyyətinin pisləşməsi faktı müşahidə olunmuşdur. Rəsmi statistikaya istinadən demək olar ki, 90-cı illərin ortalarından başlayaraq, bu pisləşmə ölkə üzrə orta səhiyyə göstəricilərinin yaxşılaşması ilə əvəz olunmuşdur.

 

Cədvəl 1.11. Sağlamlıq vəziyyəti və səhiyyə sisteminin işinin seçilmiş rəsmi statistikası

 

Untitled-1 copy Untitled-1 copy

Cədvəl 1.12. 1000 diri doğuşa görə uşaq ölümünün səviyyəsi, nəfərlə

 

 

Untitled-1 copy

 Bəzi səhiyyə göstəricilərində gender fərqləri mövcuddur. Məsələn, vərəmlə xəstələnmə hallarının sayı artmaqdadır və bu, kişilərə xüsusilə təsir etmişdir (qadınlar üzrə 1,320 xəstələnmə halı ilə müqayisədə kişilər üzrə 3,780 xəstələnmə halı qeydə alınmışdır).

 Hökumətin və beynəlxalq təşkilatların reproduktiv sağlamlıq üzrə səyləri nəticəsində əhaliyə göstərilən ailə planlaşdırılması xidmətlərinin genişləndirilməsi ilə abortların sayı 1989-cu ilə nisbətən azalmışdır. Ana ölümü səviyyəsinə gəldikdə isə doğum evlərində və xəstəxanalarda xidmət üçün maliyyə vəsaitinin çatışmaması üzündən əhalinin yoxsul qrupları arasında bu göstəricinin artmaq ehtimalı müşahidə olunmuşdur.

 1985—1997-ci illər ərzində hər 1000 nəfər qadın üzrə ümumi doğuş səviyyəsinin 27-dən 17-yə, hər qadın üzrə ümumi nəsilvermə səviyyəsi isə 2.9 doğuşdan 1.9 doğuşa düşmüşdür. Nəsilvermə qabiliyyətinin ciddi surətdə aşağı düşməsi 15—19 yaş qrupundan başqa bütün yaş qruplarında müşahidə olunur. Bu yaş qrupu üzrə isə nəsilvermə qabiliyyəti 2 dəfə artıb. Bu, erkən yaşda uşaq doğuşu olduğuna görə, müəyyən narahatlıq doğurur. Bu o deməkdir ki, bu qızlar gələcək məşğulluq imkanlarına mənfi təsir göstərəcək icbari təhsil almaq imkanlarının müəyyən qismini itirmiş olacaqlar.

 BMTUF 2000-ci ildə Azərbaycanda uşaqların və qadınların sağlamlıq, təhsil və ümumi rifah halının müəyyən edilməsi məqsədilə ÇGKS-i həyata keçirmişdir. Bu sorğu, ETM kimi, qadınların və uşaqların rifahının müxtəlif aspektləri arasında əlaqələri göstərməyə yönəldilmiş, ölkə üzrə seçmə yolla aparılmış reprezentativ sorğudur. Sorğunun aşkar etdiyi nəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, təhsil almamış anaların uşaqları ilə müqayisədə, ən azı, texnikum və ya peşə təhsili olan anaların uşaqları çəki azlığından və boy artımının ləngiməsindən daha az əziyyət çəkirlər. Həmin sorğunun nəticələrindən və beynəlxalq anlayışlardan istifadə etməklə, BMTUF 1998-ci il üzrə ana ölümü səviyyəsinin 100,000 nəfərə 79 nəfər olduğunu hesablamışdır. Bu, Cədvəl 1.11.-də göstərilən rəsmi səviyyədən xeyli yüksəkdir.

 Azərbaycan hökuməti 90-cı illərin ortalarından başlayaraq, ölkədə yoluxucu xəstəliklərin yayılması ilə mübarizə aparmaq üçün beynəlxalq təşkilatlarla birgə səylər göstərmişdir. Bunun nəticəsi olaraq, 1996-cı ildə Azərbaycan poliomielitin tamamilə aradan qaldırılmasına nail olmuş və 2002-ci ildə Avropada Poliomielitdən Azad Ölkə Sertifikatına layiq görülmüşdür. Əlavə olaraq, difteriyanın, demək olar ki, kökü kəsilmiş, malyariya, yoluxucu hepatit, qızılca, göy öskürək və tetanusla xəstələnmə hallarının sayı azaldılmışdır.

 

1.12. Təhsil

 

 ETM-dən əldə olunan nəticələr ailə başçısının təhsili ilə yoxsulluq riski arasında əlaqə olduğunu göstərir. Yəni təhsil səviyyəsi daha yüksək olduqda, ailənin yoxsul olmaq ehtimalı daha da az olur (Cədvəl 1.2.). Ona görə də, keyfiyyətli təhsil almaq imkanının olması əhalini yoxsulluğa həssaslıqdan müdafiə edə biləcək bir amildir. Bu, qismən daha yaxşı təhsil alanların əmək bazarında daha çox rəqabətə qabil olması ilə izah olunur. 1990-cı ilin siyahıyaalma rəqəmləri təsdiq edir ki, bütün yaş qruplarında əhalinin ali və natamam ali təhsilli qruplarının məşğulluq səviyyəsi nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəkdir.

 Azərbaycanda sovet dövründən üzü bəri təhsil sahəsində nisbətən yaxşı göstəricilər mövcud olmuşdur. ETM ölkədə təhsil səviyyəsinin qorunub saxlanılması sahəsində ciddi problemlərin olduğunu meydana çıxarır. Belə ki, 20—25 yaş qrupundakı 11%-lə müqayisədə, 30—40 yaş qrupunda 13—14%; 40—60 yaş qrupunda 16—18,5% ali təhsilli vardır (Cədvəl 1.14.). Rəsmi statistikaya əsasən, 3—6 yaş qrupu kateqoriyasının yalnız 16%-i uşaq bağçalarına gedir, bu o deməkdir ki, məktəbəqədər tərbiyə sistemi postsovet dövründə zəifləmişdir.

 Ümumi savadlılıq və məktəbdə davamiyyət səviyyəsi yaxşı qalsa da, təhsilin keyfiyyətinin pisləşməsi ilə bağlı problemlər mövcuddur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, gənclər arasında işsizlik səviyyəsi yüksəkdir. Bu da, qismən də olsa, ümumi və peşə təhsili sistemində öyrədilən fənlərin qeyri-münasib olmasının nəticəsi kimi izah oluna bilər. Eyni zamanda, müxtəlif əhali qruplarının aldığı təhsilin keyfiyyətində və təhsil əldə etmək imkanlarında baş vermiş dəyişiklikləri, o cümlədən, bu dəyişikliklərin gender baxımından təsirini daha yaxşı əks etdirən təhsildə real davamiyyət səviyyəsinə dair məlumatların sistemli şəkildə toplanmasına və təhlil edilməsinə ehtiyac duyulur.

 

Təhsildə davamiyyət və savadlılıq səviyyəsi

 

 Azərbaycanda yüksək savadlılıq dərəcəsi (98.8%), məktəbdə yüksək davamiyyət (2001/2002-ci dərs ilinin əvvəlində gündüz ümumtəhsil məktəblərində 165,870 şagird təhsil alırdı ki, bu da 6—16 yaşında olan əhalinin (1,971,200 nəfər) 84.1%-ni təşkil edir), eləcə də yaxşı müəllim-şagird əmsalı mövcuddur (1:10).

 Rəsmi orta məktəb təhsili 11 illik, ödənişsiz və icbaridir. İbtidai təhsil bu müddətin ilk 4 ilindən ibarətdir. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, uşaqların məktəbə davamiyyəti səviyyəsində aşağıdüşmə vardır və bu, özünü xüsusilə 8—11-ci siniflərdə daha qabarıq göstərir.

 Peşə təhsili məktəblərinin, həmçinin orada oxuyan şagirdlərin sayı son 10 ildə azalmışdır. 1990-cı ildə 176 peşə məktəbində 82,188 şagird təhsil aldığı halda, 2001-ci ilin sonunda 109 peşə təhsili məktəbində 21,619 şagird oxumuşdur. Buna baxmayaraq, ali təhsil müəssisələrində oxuyan tələbələrin sayında (1991/1992-ci və 1994/1995-ci tədris illərində müvafiq olaraq, 107,945 və 89,155 nəfər tələbə) nisbətən az azalma müşahidə olunmuşdur. 2000/2001-ci ildə isə tələbələrin sayı hətta keçid dövründən əvvəlki səviyyəni də ötüb keçmişdir. Belə ki, həmin il ali təhsil müəssisələrində 119,683 nəfər tələbə qeydiyyatdan keçmişdir.

 

Cədvəl 1.13. İctimai tərbiyə və təlim ocaqlarının və ora cəlb olunanların sayı, 2001-ci ildə

 

Untitled-1 copy

Cədvəl 1.14. 1999-cu ildə yaş qrupları üzrə əhalinin təhsil səviyyəsi, %-lə

 

Untitled-1 copy

 Təhsil sistemində tələbələrin gender bölgüsünü əks etdirən rəqəmlər müxtəlif təhsil növlərində və səviyyələrində bir sıra gender fərqlərinin olduğunu göstərir.

 

Cədvəl 1.15. Müxtəlif növ və səviyyəli təhsil müəssisələrinin qeydiyyatında gender bölgüsü, 1997-2000-ci illərdə

 

Untitled-1 copy

 Qızların orta məktəblərdə davamiyyət səviyyəsinin nisbətən aşağı olmasına baxmayaraq, fərq çox böyük deyildir. Amma cədvəllərdən görünür ki, həm dövlət, həm də özəl orta ixtisas təhsili müəssisələrində təhsil alan qızların xüsusi çəkisi yüksəkdir. Dövlət və özəl ali məktəblərdə isə təhsil alan oğlanların xüsusi çəkisi qızlara nisbətən yüksəkdir. Aspirantura təhsilində də oğlanlar üstünlük təşkil edirlər. Universitet və aspirantura təhsilində qızların xüsusi çəkisinin artması meylləri müşahidə olunsa da, ümumiyyətlə ali təhsil almaq və beləliklə də, nüfuzlu işlər əldə etmək imkanı oğlanlarda nisbətən yüksəkdir.

 

Təhsildə keyfiyyət

 

 Ümumiyyətlə, təhsil sahəsində başlıca göstəricilərin yaxşı olmasına baxmayaraq, təhsilin keyfiyyəti ilə bağlı bir sıra məsələlər həll olunmadığından, təhsil sisteminə uzun müddət mənfi təsir göstərəcək bir sıra ciddi problemlər də mövcuddur. Təhsil sektorundakı problemlər aşağıdakı şəkildə ümumiləşdirilə bilər:

 1. Bütün təhsil səviyyələrində, xüsusilə ibtidai və orta təhsildə təlimin keyfiyyəti aşağıdır. Bu, maddi-texniki infrastrukturun qənaətbəxş vəziyyətdə olmaması, dərsliklərin, elementar təhsil materiallarının və ləvazimatının çatışmaması, ucqar rayonlarda pedaqoq hazırlığının aşağı səviyyədə olması və ya orada müəllimlərin azlıq təşkil etməsi ilə izah olunur. Müəllim kadrlarının keyfiyyəti real əmək haqlarının aşağı olması, məktəblərdə tədris şəraitinin pisləşməsi və zəif pedaqoji hazırlıq səbəbindən nəzərə çarpacaq dərəcədə pisləşmişdir. Belə faktlar ən yaxşı müəllimlərin çoxunun sistemi tərk etməsinə və mövcud müəllim kadrların həvəsdən düşməsinə səbəb olmuş və müəllim hazırlığı üçün tələbatı azaltmışdır. Əmək haqqı səviyyəsinin aşağı olması təhsilin keyfiyyətinin pisləşməsinin səbəblərindən biridir. Belə ki, 2001-ci ildə ümumtəhsil məktəblərinin pedaqoji işçilərinin orta aylıq əmək haqqı 193,200 AZM (41.5 ABD) olmuşdur.

 2. Bütün təhsil müəssisələrində, demək olar ki, yüksək standartlara uyğun şəkildə fəaliyyət göstərmək üçün əsas dərsliklər, tədris materialları və ləvazimatları çatışmır. Müxtəlif fənnlər üzrə tədris-tərbiyə kompleksi hazırlanıb istifadəyə verilməmişdir. Qanuna əsasən, dövlət 1—4-cü sinifləri pulsuz dərsliklərlə təmin etmişdir, amma dərslik çatışmazlığına görə, şagirdlərin yalnız 35—40%-nin pulsuz dərslik alması barədə məlumat verilir. Həmçinin texniki xidmət və təmir üçün mövcud büdcə vəsaiti azalmışdır ki, bu da, xüsusilə kənd yerlərində məktəb binalarının çoxunun şəraitinin pisləşməsi ilə nəticələnmişdir.

 3. Mövcud məktəb proqramı və tədris materialları müstəqil ölkənin və yaranmaqda olan bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun gəlmir. Tədris metodları, adətən, tədris sahəsində müasir təcrübəni əks etdirmir.

 4. Təhsil və əmək bazarı arasında qeyri-münasib əlaqə mövcuddur ki, bu da bazar iqtisadiyyatında yeni tələblərə cavab vermək üçün təhsil proqramlarında nəzərə çarpacaq dəyişikliklərin aparılmasını tələb edir (orta, peşə və ali təhsildə). Bundan başqa, hələ də, yeni tədris proqramlarının, xüsusilə 7—11-ci siniflər üzrə tədris proqramlarının inkişaf etdirilməsinə böyük ehtiyac vardır. Əhalinin daha yoxsul təbəqəsinin peşə təhsilinə daha çox imkanı olması müşahidə olunur, amma bu təhsil növü, əsasən, əmək bazarında tələb olunmayan bilik və bacarıqlar üzrə təlimləri əhatə edir.

 3-cü fəsildə müzakirə olunmuş bu problemlərin həll olunması üçün müvafiq siyasətin işlənməsi zəruridir.

 

1.13. Uşaqlar və yoxsulluq

 

 Yuxarıda qeyd olunmuş ETM-dən əldə edilən nəticələr göstərir ki, uşaqlar, xüsusilə onlar böyük ailələrin üzvləri olduqda, nisbətən yüksək yoxsulluq riskinə məruz qalırlar. 15 yaşından aşağı uşaqlar arasında yoxsulluq səviyyəsi 40 yaşından yuxarı olan yaş qruplarının yoxsulluq səviyyəsindən daha yüksəkdir (müvafiq olaraq, 44—48%-lə müqayisədə 52%). Dörd və daha çox uşağı olan ailələrin üzvləri üçün yoxsulluq səviyyəsi ölkə üzrə orta göstərici (49%) ilə müqayisədə 63%-dir.

 Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra, uşaqların bir hissəsinin həssaslığının artdığını göstərən digər daha iki məsələ müşahidə olunmuşdur. Onlardan birincisi ictimai təsisatlarda (internat və s.) olan uşaqların sayının artmasıdır. Faktlar göstərir ki, buna səbəb çox zaman ailələrin öz uşaqlarının qida tələbatlarını ödəyə bilməməsi olur. İkinci məsələ küçə uşaqları ilə bağlı problemin daha çox nəzərə çarpmasıdır. Bu bir çox halda, uşaqlarla bağlı ictimai təsisatlarda yaranmış problemlərlə əlaqədar olur. Çünki bu küçə uşaqlarının əksəriyyəti ya bu təsisatlardan qaçmış, ya da oranı bitirmiş olurlar. Bəzi məcburi köçkün ailələrinin uşaqları da həm özləri, həm də ailələri üçün pul qazanmaq məqsədilə küçələrə çıxırlar.

 Aşağıdakı cədvəldən aydın olur ki, hazırda 17,000-dən artıq uşaq müxtəlif formalı ictimai uşaq təsisatlarında və internat məktəblərində yaşayırlar. Bura kimsəsiz, eləcə də valideynləri tərəfindən qida və geyimlə təmin edilə bilmədiyinə görə bu müəssisələrdə yerləşdirilən «sosial baxımdan yetim» uşaqlar daxildirlər. Həmin uşaqlar ictimai təsisatlarda olduğuna görə, cəmiyyətdən təcrid olunurlar və onlardan bir çoxu müəssisələri tərk edərkən, cəmiyyətə yenidən inteqrasiya olunma problemləri ilə üzləşirlər.

 

Cədvəl 1.16. Azərbaycanda ictimai təsisatlarda olan uşaqlar (müvafiq ilin sonu üçün)

 

Untitled-1 copy

 Hər bir uşaq ailə şəraitində böyümək hüququna malikdir. Azərbaycanda uşaqların bu haqqının reallaşmasını təmin etmək üçün tələb olunan siyasətlərdən 3-cü fəsildə bəhs olunur.

 

1.14. Ətraf mühit

 

 Əhalinin rifahı onun məskunlaşdığı ərazinin ətraf mühitinin vəziyyətindən də asılıdır. Əhalinin yoxsulluğu və bununla əlaqədar olaraq insanların həssaslığı ətraf mühitin problemləri ilə sıx bağlıdır; belə ki, ətraf mühit üçün zərərli fəaliyyət nəticəsində korlanmış torpaq sahələrinin təsərrüfat məqsədi ilə istifadəsi xeyli dərəcədə zəifləyir, çirklənmiş hava və su əhalinin sağlamlığını ciddi təhlükə qarşısında qoyur.

 Azərbaycanda sovet dövründən ətraf mühitlə bağlı bir neçə problem hələ də qalmaqdadır. Bu problemlər, ilk növbədə, iri sənaye mərkəzləri olan Bakı, Sumqayıt, Gəncə və Əli Bayramlı şəhərlərində özünü daha bariz şəkildə büruzə verir. Sovet dövründə və eləcə də 90-cı illərin iqtisadi çətinlikləri zamanı ərazinin su ehtiyatları, torpaq qatı, havası, flora və faunası mənfi təsirə məruz qalmışdır.

 

Su

 

 Su mənbələrinin azalmasına baxmayaraq, su istehlakında israfçılığa yol verilir. Əhalinin yalnız 60%-nin kəmər vasitəsilə sudan istifadə etmək imkanı vardır. Çaylar və göllər müxtəlif dərəcədə çirklənməyə məruz qalmışdır. Bir qayda olaraq, təmizlənmiş sudan imkanlı insanlar yararlanır, çünki onların mineral su və təmizləyici filtr əldə etmək imkanları vardır. Əhalinin nisbətən yoxsul təbəqəsinin təmiz olmayan sudan istifadəsi infeksiya təhlükəsinin artmasına şərait yaradır.

 

Torpaq

 

 Torpaq örtüyünün pisləşməsi nəticəsində, ümumən, torpaqların aşınması, şoranlaşması prosesləri baş verir ki, bu da, öz növbəsində, kənd təsərrüfatı fəaliyyətinə və torpaqdan gəlir əldə etmək imkanlarına mənfi təsir göstərir. Kənd təsərrüfatında istifadə olunan kimyəvi preparatlar və gübrələr torpağa hopmaqla, nəticə etibarilə, qida sisteminə keçir və nəticədə əhalinin sağlamlığı üçün əlavə təhlükə mənbəyinə çevrilir.

 

Meşələr

 

 Hazırda meşələr qırılmaq təhlükəsi qarşısındadır. Xüsusilə, regionlarda enerji təminatında olan problemlər bu təbii sərvətdən istifadəni zəruri etməklə, ona kəskin ziyan vurmuşdur. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, meşələrin idarə olunmasında icmaların iştirakı üçün imkanların yaradılması və meşədən istifadəçilər qrupunun bu prosesə cəlb olunması qeyd olunan problemin qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Meşələrin idarə olunmasında və monitorinqində iştirak prosesinin təmin olunması həmin ərazilərdə kənd təsərrüfatı üçün yararlı olan otlaq sahələrinə müsbət təsir göstərə bilər. Həm dövlətə, həm də özəl təşkilatlara aid torpaqlarda ağacların lazımi qaydada əkilməsi çay hövzələrinin müdafiə sisteminin yaxşılaşdırılmasına və bioloji müxtəlifliyin qorunub saxlanmasına şərait yaratmış olardı.

 

Hava

 

 Elektrik stansiyaları, sənaye obyektləri və nəqliyyat vasitələri atmosferin çirklənməsində əsas yer tutur. Sadalananların 70%-nin Abşeron yarımadasında yerləşməsi burada məskunlaşmış əhalinin sağlamlığına mənfi təsir göstərir.

 Azərbaycanda əhalinin yaşayış səviyyəsi ilə bağlı olan digər əsas ekoloji problem Xəzər dənizinin çirklənməsidir. İstər neft sənayesinə, istərsə də, balıqçılıq sənayesinə görə geniş əhali qruplarının yaşayışı Xəzər dənizi ilə bağlıdır. Bakı buxtasının ərazisi, demək olar ki, bioloji cəhətdən ölü sayıla bilər. Xəzər dənizinin çirklənməsi ilə əlaqədar biokütlənin azaldılması və qiymətli balıq növlərinin qorunması üçün məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsi tələb olunur, bu da, öz növbəsində, sahildə yaşayan çoxsaylı əhalinin maddi vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.

 

Yekun nəticələr

 

 Yoxsulluq çoxölçülü bir anlayışdır. Yeni ETM respublikada yoxsul əhalinin xarakteristikasını daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verir. ETM-dən əldə olunan məlumatlardan, eləcə də daha kiçik sorğulardan və rəsmi mənbələrin nəticələrindən istifadə etməklə aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:

 Yoxsulluqla ailənin ölçüsü (ailə üzvlərinin sayı) arasında sıx əlaqə vardır və uşaqlar arasında yoxsulluq riski, pensiyaçıların yaş qrupu da daxil olmaqla, digər yuxarı yaş qruplarından daha yüksəkdir. Bu, sosial yardım və sosial müdafiə üzrə siyasətin hazırlanması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Uşaqlar ölkədə çox həssas olan əhali qrupudur.

 Ailənin başçısı nə qədər yaşlı olarsa, ailənin yoxsul olmaq ehtimalı da bir o qədər çox olar. Ailə başçısının yaşı 60-dan çox olan ailələr üçün yoxsulluq səviyyəsi 53%-dir. Digər tərəfdən, ailə başçısının yaşı 18—29 olan ailələrdə yoxsulluq səviyyəsi 38%-dir. Beləliklə, pensiyaçılar bir qrup kimi zəif deyillər, amma, əgər ailə başçısı pensiya yaşındadırsa, onda yoxsulluğa həssaslıq nəzərə çarpacaq dərəcədə artır.

 Kənd əhalisinin yoxsulluqdan müdafiə olunması üçün torpaq əldə etmək imkanının olması vacibdir, amma bu, yaşayış üçün kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmaqla yanaşı, iş yerlərinin yaradılması üçün kifayət deyildir.

 Məcburi köçkünlər və qaçqınlar ölkə üzrə orta göstəricidən yuxarı yoxsulluq riskinə malikdirlər. Bu əhalinin hamısı yoxsul olmasa da, onların arasında spesifik həllini tələb edən kəskin yoxsulluq içində olanlar və ona həssas insanlar mövcuddur.

 Kənd rayonlarının gəlir yoxsulluğundan və işsizlikdən daha yaxşı müdafiə olunduğu, lakin zəif infrastruktur və qeyri-sabit enerji təchizatından daha çox əziyyət çəkdiyi aydın olur.

 Həyat səviyyəsindəki regional fərqlər son illərin iqtisadi inkişafının qeyri-tarazlı xarakteri ilə əlaqədardır.

 

Fəsil 2

Mövcud İqtİsadİ vəzİyyət

2.1. İlkin makro-iqtisadi vəziyyət

 

 Azərbaycan müstəqil hüquqi dövlət quruculuğuna və iqtisadi transformasiya prosesinə sovet dövründən ona miras qalmış bir sıra problemlərlə başlamışdır. Azərbaycan keçmiş 15 sovet respublikası arasında mərkəzdən dotasiya almayan iki respublikadan (digəri Rusiya) biri olmasına baxmayaraq, həyat səviyyəsinə görə, həmin respublikalar arasında 10-cu yeri tuturdu. 1990-cı ildə Azərbaycanda orta aylıq əmək haqqının səviyyəsi Sovet İttifaqı üzrə müvafiq göstəricidən 30%, Baltikyanı ölkələrlə müqayisədə isə 50% aşağı idi. 1990-cı ilin rəsmi statistikası əhalinin 35%-nin adambaşına gəlirinin yaşayış minimumundan aşağı olduğunu göstərir.

 Müstəqillik əldə etdikdən sonra Azərbaycan ağır siyasi, hərbi, iqtisadi və sosial problemlərlə qarşılaşdı. Azərbaycan Ermənistan tərəfindən edilən təcavüzə məruz qaldı və ölkə ərazisinin 20%-i erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi; təxminən 1 milyona yaxın azərbaycanlı Ermənistanı və zəbt olunmuş rayonları tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bunun nəticəsində Azərbaycanda hələ də müvəqqəti yaşayış yerlərində məskunlaşmış, işsiz, müxtəlif kanallarla paylanan yardımlara möhtac qalmış qaçqın və məcburi köçkün əhali təbəqəsi yarandı.

 Sovet İttifaqı məkanında yaradılmış iqtisadi münasibətlər sistemi ölkənin iqtisadi potensialının tam inkişaf etməsinə, demək olar ki, şərait yaratmamışdır. O dövrdə sənaye məhsullarının 80—95%-i, kənd təsərrüfatı məhsullarının isə 30—35%-i, əsasən xammal və ya yarımfabrikatlar şəklində Sovet İttifaqının digər bölgələrinə ixrac edilirdi. Emal sənayesi zəif inkişaf etmişdi. Vahid xalq təsərrüfatı kompleksinin dağılması əvvəllər mövcud olmuş əmək bölgüsü sisteminin də dağılması, istehsalın səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması və işsizliyin artması ilə nəticələndi.

 90-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan iqtisadiyyatı inflyasiyanın yüksək səviyyəsi ilə xarakterizə olunurdu. Əslində, inflyasiya o dövrdə idarəolunmaz hal almışdı. Bazar mexanizmləri normal fəaliyyət göstərmirdi. Ölkədə ərzaq qıtlığı mövcud idi. Daxili qeyri-sabit siyasi şərait əsaslı iqtisadi islahatların aparılmasına imkan vermirdi və bunun nəticəsi olaraq, Azərbaycan xarici investorların marağını cəlb edə bilmirdi.

 İnflyasiyanın yüksək templə artmasının, milli valyutanın sürətlə dəyərdən düşməsinin səbəblərinin təhlili göstərir ki, həmin dövrdə istehsalın həcminin aşağı düşməsilə yanaşı, bu vəziyyəti şərtləndirən əsas amillərdən biri də böyük həcmdə lüzumsuz pul-kredit emissiyası və bazar münasibətlərinə cavab verməyən inzibati-amirlik prinsiplərini özündə əks etdirən maliyyə seqmentlərinin mövcud olmasıdır. Pul kütləsinin real iqtisadi şəraitə və tələbata uyğun olmayan artımı son nəticədə ölkənin maliyyə sistemini iflic vəziyyətinə salmış və iqtisadi subyektlərin fəaliyyətində qeyri-müəyyənlikləri gücləndirmişdi.

 1991—95-ci illər ərzində sosial gərginliyin aradan qaldırılması məqsədi ilə bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir. Dövlət tərəfindən verilən maaşların, dövrü olaraq, iki və üç dəfə artırılması, minimum əmək haqqı səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi və çoxsaylı güzəştlərin tətbiq edilməsi buna misal ola bilər. Lakin bu tədbirlər inflyasiyanın daha da yüksəlməsinə gətirib çıxarmış və əsas problemlərin həlli ilə nəticələnməmişdir. Nəticədə, ÜDM-nin səviyyəsi 60% azalmış, ölkədə hiperinflyasiya, milli valyutanın ucuzlaşması və xarici valyuta ehtiyatlarının tükənməsi prosesi baş vermişdir.

 

Cədvəl 2.1. İqtisadi göstəricilər, 1990—1994-cü illər

Untitled-1 copy

 Bu müddət ərzində, xüsusilə ticarət, xidmətlər, nəqliyyat sahəsində, təchizat vasitəçiliyi və bank fəaliyyətində bazar iqtisadiyyatının bəzi elementləri özünü göstərmiş və müəyyən dərəcədə inkişaf etmişdi. Lakin bu proses xeyli dərəcədə kortəbii xarakter daşıyırdı və çox zaman kriminal məqsədlər güdürdü.

 Bütün bunlar ölkə iqtisadiyyatının tənəzzülünə və əhalinin həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxardı. Hesablamalara görə, 1995-ci ildə ÜDM-nin səviyyəsi 1990-cı illə müqayisədə 44% təşkil etmiş, həmin müddət üçün ev təsərrüfatları üzrə istehlak xərcləri təxminən 50%-ə qədər azalmışdır.

 

Şəkil 2.1. 1990—1994-cü illərdə inflyasiya, ÜDM və ev təsərrüfatlarının istehlak səviyyəsi

Untitled-1 copy

2.2. Nailiyyətlər

 

 İqtisadi islahatların aparılması üçün zəruri olan sosial və siyasi sabitlik 1993-cü ilin iyun ayında xalqın iradəsi ilə hakimiyyətə gəlmiş Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə bərqərar edildi. 1995-ci ildən başlayaraq, makro-iqtisadi sabitliyin əldə edilməsi, struktur dəyişikliklərin aparılması və iqtisadi artımın bərpa edilməsi istiqamətində 3 dövlət proqramının həyata keçirilməsinə başlandı. DB-nin və BVF-un yardımı ilə genişmiqyaslı sabitləşdirmə proqramı reallaşdırıldı. ARDNŞ xarici investorlarla neftin birgə hasilatına dair məhsulun pay bölgüsü üzrə bir neçə müqavilə imzaladı.

 

 Şəkil 2.2. 1994—2001-ci illərdə inflyasiya, ÜDM və ev təsərrüfatlarının istehlak səviyyəsi

  Untitled-1 copy

 Bu proqramların həyata keçirilməsi nəticəsində bir sıra nailiyyətlər əldə edilmişdir. Belə ki, büdcə kəsirinin ÜDM-yə nisbəti 1994-cü ildəki 10%-dən 12% səviyyəsinə endirilmiş və büdcə kəsirinin örtülməsi üçün MB-dən kreditlərin alınması təcrübəsi dayandırılmışdır. MB-nin mərkəzləşmiş kredit resursları üzrə faiz dərəcəsi 250%-dən 7%-ə endirilmiş və ölkənin aylıq idxal səviyyəsinin 4—5 misli qədər qızıl və xarici valyuta ehtiyatları yaradılmışdır. Hazırda ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının həcmi, ARDNF-in vəsaitləri nəzərə alınmaqla, 1.3 milyard ABD-yə çatmışdır. Bütün bunlar xarici valyuta bazarında effektiv manevr etməyə və maliyyə sabitliyinin qorunmasına, inflyasiyanın azaldılmasına, valyuta məzənnəsinin müəyyən səviyyədə saxlanılmasına, qızıl və xarici valyuta ehtiyatlarının artırılmasına imkan vermişdir. Ümumən, inflyasiyanın səviyyəsi 2%-dən aşağı səviyyədə saxlanılır və 2001-ci ildə bu rəqəm 1.5% təşkil etmişdir (Qrafik 3.2.). Qısa dövrdə milli valyutanın — manatın tam daxili dönərliyi təmin edilmişdir.

 

Cədvəl 2.2. İqtisadi göstəricilər, 1995—2001-ci illər

 

Untitled-1 copy

 Ölkədə özəlləşdirmə prosesi nəticəsində bu günə kimi 29,000 kiçik və 1000-dən çox orta və iri müəssisə nağd pulla və çek hərracları vasitəsilə özəlləşdirilmiş və hazırda özəl sektorun ÜDM-də payı 70%-dən çoxdur. 1.3 milyon hektar torpağın əvəzsiz olaraq bütün kənd əhalisi arasında paylanması vasitəsi ilə torpaq islahatları aparılmışdır. İndi torpaq sahiblərinin öz torpaq sahələrini satmaq hüquqları vardır. Torpaq islahatları nəticəsində ölkədə 40,000 fərdi təsərrüfat və 5,000 digər təsərrüfat vahidləri yaradılmışdır.

 Xarici ticarət liberallaşdırılmış, bu da, öz növbəsində, xarici ticarət dövriyyəsinin artmasına imkan vermişdir. Belə ki, hazırda xarici ticarət və tədiyə balansı müsbət saldoya çıxmışdır. ÜTT-ə üzv qəbul olmaq üçün zəruri hazırlıq işləri də artıq başa çatdırılmış və hazırda ikitərəfli və çoxtərəfli danışıqlar prosesi aparılır.

 

Cədvəl 2.3. Birbaşa xarici investisiyaların sektorlar üzrə strukturu, mln. ABD ilə

Untitled-1 copy

 Pul-kredit sferasında vəziyyətin sabitləşməsi işgüzar fəallığın yüksəldilməsi ilə yanaşı bank islahatlarının dərinləşdirilməsi istiqamətində də qətiyyətli addımlar atmağa imkan vermişdir. Dövlət banklarının restrukturizasiya prosesi başa çatdırılmış, özəl bankların konsolidə olunması və kapitallaşması sahəsində əhəmiyyətli işlər görülmüşdür. Hazırda Azərbaycanda 47 bank vardır ki, onlardan yalnız 2-si dövlət kapitalının, 14-ü isə xarici kapitalın iştirakı ilə fəaliyyət göstərir. Regionlarda bank xidmətlərinin yaxşılaşdırılması istiqamətində də artıq müəyyən işlər həyata keçirilmiş və 1 iyul 2002-ci il tarixinə kimi bank filiallarının sayı 192-yə çatdırılmışdır. Bank sistemində mühasibat uçotunun, ödəniş sisteminin, bank nəzarətinin, bank qanunvericiliyinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, maliyyə bazarının inkişaf etdirilməsi, bank işçilərinin peşəkarlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində müəyyən işlər görülmüşdür. Görülən işlərin nəticəsi olaraq, son 7 ildə iqtisadiyyata kredit qoyuluşlarının real həcmi 6, o cümlədən, uzunmüddətli kredit qoyuluşlarının həcmi 3.6, əhalinin əmanətləri 13, milli valyuta ilə pul kütləsi 4 dəfədən çox, məcmu bank aktivlərinin ÜDM-yə nisbəti isə 17% həddinədək artmışdır.

 İnstitusional səviyyədə 30-a yaxın nazirlikdə və digər dövlət təşkilatlarında struktur dəyişiklikləri aparılmış, kvota sistemi və ixrac vergisi ləğv edilmiş və yeni səhmdar cəmiyyətləri yaradılmışdır.

 1995—99-cu illər ərzində iqtisadi artım, əsasən, neft sektorunun inkişafı hesabına təmin edilmişdir. Bununla yanaşı, 2000—2001-ci illər ərzində, kənd təsərrüfatı da daxil olmaqla, bütün sektorlarda artım müşahidə olunmuşdur. 1995-ci illə müqayisədə 2001-ci ildə ÜDM 2.5, istehsalın həcmi 3.5, xarici ticarət isə 2.2 dəfə artmışdır.

 

 Şəkil 2.3. ÜDM-nin strukturu, 1995 və 2001-ci il.

Untitled-1 copy

2.3. Qarşıda duran məsələlər

 

 Yoxsulluğun azaldılması strategiyası üzrə başlıca məqsədlər əvvəlki fəsildə işıqlandırılır. Hökumətin qarşısında duran əsas məsələ bu məqsədlərin həyata keçirilməsini reallaşdıracaq müvafiq iqtisadi və fiskal siyasətin davam etdirilməsindən ibarətdir. Belə ki, fiskal siyasət mövcud makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılmasına istiqamətlənməli, iqtisadi siyasət isə qeyri-neft sektorunun və regionların inkişafının stimullaşdırılmasına, gəlirgətirmə imkanlarının genişləndirilməsinin dəstəklənməsinə yönəldilməlidir. Həm fiskal, həm də iqtisadi siyasət çərçivəsində infrastruktur üçün dövlət və özəl investisiyaların təmin olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bütün bunlarla bağlı hazırlanmış siyasət tədbirləri 4-cü fəsildə təqdim olunur.

 

Fəsil 3

Yoxsulluğun azaldılmasına yönəldİlmİş sosİal sİyasət

 Qeyd olunduğu kimi, son illərdə iqtisadi artımın tempi artmaqdadır. Lakin vətəndaşların həyat səviyyəsi, hələlik, arzu olunan səviyyədə deyildir. Gəlirlərin bölgüsündə qeyri-bərabərliyin artması, Bakı və ölkənin digər regionları arasındakı yaşayış səviyyəsində fərqlərin dərinləşməsi öz həllini gözləyən problemlərdəndir.

 İqtisadi siyasətdə başlıca istiqamət geniş əhali qruplarının gəlir gətirən fəaliyyətlə məşğul olmaq imkanının təmin edilməsi olduğu halda, sosial siyasətdə əsas məqsəd sosial siyasət tədbirləri vasitəsilə gəlirlərin yenidən bölgüsünün ədalətli şəkildə aparılmasının təmin edilməsidir. Əgər birinci istiqamət iqtisadiyyatda struktur dəyişikliklərinin aparılmasını, qeyri-neft sektorunun və regionların iqtisadi inkişafını təmin etməklə özəl sektorun daha da həvəsləndirilməsini nəzərdə tutursa, ikinci istiqamət geniş və iqtisadi baxımdan səmərəli sosial müdafiə sisteminin yaradılmasını tələb edir.

 

3.1. Sosial sığorta və sosial yardım islahatları

 

Sosial sığorta islahatları

 

 Azərbaycanda mövcud sosial təminat sistemi, əsasən, sosial sığorta və sosial yardım təminatından ibarətdir. Mövcud sosial təminat sisteminin əsasları Azərbaycana sovet dövründən miras qalmışdır. 1997-ci ildən etibarən bu sistemdə müəyyən dəyişikliklər edilsə də, həm sosial yardım, həm də sosial sığorta sahəsində əsaslı islahatlar aparılmamışdır. Beləliklə, sosial təminat sistemi köklü şəkildə dəyişmiş olan sosial-iqtisadi mühitə lazımınca uyğunlaşmamışdır.

 Sosial təminat tədbirləri əsas etibarı ilə sosial sığorta və sosial yardım növlü tədbirlərə ayrılır. Sosial sığorta haqları xüsusi sosial hallar zamanı fərdlərin yoxsulluq təhlükəsindən müdafiə olunmasına istiqamətləndirilmişdir (məsələn, qocalıq, əlillik və işsizlik). Pensiya təminatı işləyən əhali (o cümlədən, işəgötürənlər) tərəfindən ödənilmiş sosial sığorta haqları hesabına maliyyələşdirilir. Pensiyanın miqdarının sosial sığorta ödəmələrinin müddəti ilə əlaqəli olması nəzərdə tutulur. İşsizlik müavinətləri isə müəssisə tərəfindən ayrılan müvafiq ödəmələrin hesabına həyata keçirilir. Sosial yardım müavinətləri dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilir. Yoxsul əhalinin minimum istehlak səviyyəsini təmin edə bilmək üçün vəsaitlərin yenidən bölüşdürülməsi tələb olunur. Azərbaycanda əsas problemlərdən biri andan ibarətdir ki, artıq bu iki sosial təminat növü arasında, xüsusilə, yaşa görə pensiyalar baxımından aydın bölgü yoxdur. Bunun səbəbi odur ki, sosial sığorta haqlarının ödənilməsi hesabına maliyyələşdirilən pensiyaların məbləği ödəmələrin miqdarına uyğun gəlmir və pensiyaçılara verilən müxtəlif əlavə yardımlar dövlət büdcəsi hesabına həyata keçirilir.

 Sosial yardım sistemində isə vəsaitlərin ehtiyacdan çox, əhali kateqoriyalarına əsaslanan bölgüsü qalmaqda davam edir. Nəticədə, sosial yardımın ünvanlılıq prinsipi təmin olunmur, mövcud resurslar daha az sayda yoxsul əhali qruplarına zəruri olan yardımı göstərmək əvəzinə, geniş əhali kütlələrini əhatə edir. İndiyə kimi yoxsulluğun və ehtiyacların araşdırılması üçün lazım olan heç bir məlumat bazası, sorğu məlumatları və yoxsulluq həddi üzrə göstəricilər olmamışdır, belə ki, əhalinin ən həssas təbəqələrinin müəyyən edilməsi üçün ehtiyacların öyrənilməsi üzrə səmərəli mexanizm mövcud deyildir. Digər bir problem sosial yardım müavinətlərinin çoxsaylı olması ilə əlaqədar onların tətbiqində meydana çıxan mürəkkəbliklə bağlıdır.

 Hökumət sağlam bazar şəraitini təmin etmək məqsədilə enerji sektorunda islahatlar həyata keçirmək, dolayı və aşkar subsidiyaları ləğv etmək niyyətindədir. Lakin bu, enerji haqlarının nəzərə çarpacaq dərəcədə artmasına gətirib çıxaracaq və bir çox ailələr artırılmış haqları ödəyə bilməyəcək. Buna görə də, yeni sosial yardım proqramının hazırlanması və enerji sektorunun islahatı ilə paralel şəkildə həyata keçirilməsi zəruridir. Həmin yeni proqramda sosial yardım, əsasən, aztəminatlı ailələrə ünvanlanmalıdır.

 Digər bir problem — ödəmələrin toplanması, eləcə də müavinət və xidmətlərin təmin edilməsi ilə müxtəlif təşkilatlar məşğul olduğuna görə — həm sosial sığorta, həm də sosial yardım müavinətlərinin qeyri-səmərəli şəkildə idarə olunmasından ibarətdir.

 Sosial sığorta üzrə aparılacaq islahatların əsas məqsədləri aşağıdakılardan ibarətdir:

 

 vətəndaşların pensiya ödənişlərinin etibarlı maliyyə təminatına nail olunması;

 

 pensiya təminatı sistemini bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğunlaşdırmaqla əhalinin rifahının yaxşılaşdırılmasında onun rolunun artırılması;

 

 pensiya və müavinət ödənişləri üçün nəzərdə tutulan vəsaitin tam yığılmasının və məqsədyönlü istifadəsinin təmin edilməsi;

 

 pensiya təminatı sisteminin idarə olunmasını təkmilləşdirməklə onun səmərəliliyinin artırılması;

 

 sosial sığorta haqları ilə pensiya məbləğləri arasındakı əlaqənin uyğunlaşdırılması.

 

 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 17 iyul 2001-ci ildə «Azərbaycan Respublikasında Pensiya İslahatı Konsepsiyasını» təsdiq etmişdir. Konsepsiyada hər bir iştirakçının ödədiyi məcburi dövlət sosial haqqının məbləğinə uyğun pensiyanın təyin olunması nəzərdə tutulur. Bu, məcburi pensiya sığortası ilə sosial yardım müavinətlərinin funksiyalarını bir-birindən ayırır. Sosial yardım sistemi işlədikləri müddət ərzində sosial sığorta pensiyası almaq hüququ əldə edə bilməyən vətəndaşların müdafiəsini təmin etmək məqsədi daşıyır. Sonrakı mərhələdə sosial sığortada könüllü iştiraka əsaslanan özəl pensiya sisteminin yaradılması və inkişafı nəzərdə tutulur.

 Konsepsiyada pensiya islahatını həyata keçirmək üçün hökumətin yerinə yetirməli olduğu tədbirlər müəyyənləşdirilmişdir:

 1. Yeni sosial sığorta sisteminin qurulması;

 2. Pensiya sisteminin səmərəli idarə olunmasının və pensiyaların çatdırılmasının effektli təşkilinin təmin edilməsi;

 3. Fərdi uçot sisteminə əsaslanan avtomatlaşdırılmış sosial sığorta və pensiya sisteminin qurulması.

 Pensiya sistemində islahat aparılarkən proqnozlaşdırma modellərindən istifadə olunması və onun tətbiqi əhəmiyyətli rol oynayacaqdır. Bu, əhalinin demoqrafik tərkibi, iqtisadi inkişaf, rəsmi əmək bazarının ölçüsü, sosial sığorta haqlarının faizi və buna uyğun olaraq, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi üzrə müxtəlif ssenarilərin modellərini hazırlamağa imkan verəcəkdir. Məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının ödənilməsinə əsaslanan pensiya sistemi üzrə təkmilləşdirilmiş qanunvericilik pensiya yaşını (peşələrlə bağlı imtiyazların tədricən ləğv edilməsini, qadınlar və kişilər üçün pensiya yaşının mərhələlər üzrə bərabərləşdirilməsini), məcburi sosial sığorta haqqının ödənilməsi müddətini (minimal müddətin artırılmasını), işəgötürənlər və işçilər tərəfindən ödəniləcək sosial sığorta ödəmələrinin payını (bu payın tədricən bərabərləşdirilməsini), pensiya məbləğinin hesablanmasını (nəzərə alınmış illərin sayı və istinad edilmiş əmək haqqı) və mümkün indeksasiyanı müəyyən edəcəkdir. Sosial pensiyalar və sosial sığorta haqlarına əsaslanmayan pensiyalar dövlət büdcəsi hesabına həyata keçiriləcəkdir.

 Ölkədə pensiya sisteminin idarə olunması yeni təşkil olunacaq icra orqanında cəmləşəcəkdir. Bu orqan pensiya haqlarının yığılmasını, fərdi uçotun işlənilməsini və həyata keçirilməsini, pensiyaların təmin edilməsini və ödənilməsinə nəzarəti, gəlirlərin və pensiya xərclərinin səviyyələrində dəyişikliklər haqqında statistik məlumatların yığılması ilə bağlı işləri həyata keçirəcəkdir.

 Sosial sığorta sistemində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuş islahatların ən çox vəsait tələb edən hissəsi fərdi uçotlara əsaslanan pensiyaların və sosial sığorta sahəsində idarəetmənin avtomatlaşdırılmış sisteminin yaradılması və həyata keçirilməsidir. Bu sahədə böyük sərmayələr tələb olunur. Hökumət artıq Azərbaycanda fərdi uçotun həyata keçirilməsinə imkan verəcək qanunvericilik hazırlamış və AB MDBTY Proqramının köməyi ilə bəzi hazırlıq işləri yerinə yetirilmişdir. Fərdi uçot sisteminin tətbiq olunması planlaşdırılmalıdır və bu, informasiya texnologiyası baxımından olan ehtiyaclara aiddir. İnformasiya texnologiyası planı zəruri avadanlıq və proqram təminatını, məlumat göstəricilərinin idarə olunması metodlarını və maliyyə mənbələrini müəyyən edəcək. Nümunə model ofisə əsaslanaraq, hökumət yeni, tam avtomatlaşdırılmış inzibati sistem üçün ehtiyacların öyrənilməsini planlaşdırır. Amma arzu olunan sistemin yaradılması və həyata keçirilməsi üçün hökumətə əlavə yardım lazım olacaqdır. Fərdi uçotların saxlanılmasına və idarə olunmasına imkan verən inzibati sistem olduqda, fərdi pensiya nömrələri verilə bilər və sosial sığorta sisteminə üzvlük haqlarının ödənişi üçün stimullar yaratmaqla, onu maliyyə cəhətdən daha davamlı etməklə, müavinətin formuluna yenidən baxıla bilər.

 

Sosial yardım islahatları

 

 Sosial yardım xidmətləri üzrə hökumətin əsas vəzifəsi ünvanlılığın səmərəliliyini artıran, ən yoxsul və zəif qruplara kömək edən və yeni dövlət kommunal siyasətlərinin təsirini qısa vaxt ərzində yüngülləşdirən səmərəli təhlükəsizlik strategiyasını müəyyən etməkdir. Sosial yardım sistemində islahatların əsas məqsədləri aşağıdakılardır:

 1. Sosial müavinətlərin ünvanlılığının, səmərəliliyinin və effektli olmasının təmin edilməsi;

 2. Sosial yardım sisteminin inkişaf edən bazar şəraitinə uyğunlaşdırılması, idarə olunması və inzibatçılığı təkmilləşdirməklə onun səmərəliliyinin artırılması.

 Hökumət sosial yardım sisteminin islahatı sahəsində artıq müəyyən işləri həyata keçirmişdir. Belə ki, AB MDBTY proqramının köməyilə bu sahədə nəzərdə tutulan bir sıra tədbirlərin sınaqdan keçirilməsi üçün pilot layihə hazırlanmışdır. Daha təkmil ünvanlı sosial yardım sisteminin yaradılması üçün aşağıdakı altı fəaliyyət istiqaməti müəyyən edilmişdir:

 1. Səmərəli inzibati strukturun yaradılması;

 2. Ünvanlı sosial yardım siyasəti üçün zəruri olan hüquqi bazanın yaradılması;

 3. Sosial Yardım Strategiyası Sənədinin hazırlanması;

 4. Daha yoxsul və həssas əhali qruplarının müəyyən edilməsi üçün ünvanlılıq mexanizmlərinin hazırlanması;

 5. Kommunal xərclərin ağır təsirinə qarşı yoxsul əhali üçün uyğun kompensasiya sisteminin yaradılması;

 6. Sosial yardım siyasətinin işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi üçün monitorinq və qiymətləndirmə sisteminin yaradılması.

 Qeyd olunan bütün istiqamətlər eyni prioritetə malikdir və demək olar ki, onların eyni vaxtda həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

 Sosial yardım islahatlarının həyata keçirilməsində əsas məqsəd subsidiyaların və kiçik müavinətlərin ləğv olunması və onların yoxsul ailələrə ünvanlanmış sosial yardım müavinətləri ilə əvəz edilməsidir. Sosial yardım müavinətlərinin sığorta tipli müavinətlərdən ayrılması üçün onun yalnız dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulur. Strateji sənədin hazırlanması təkmilləşdirilmiş sosial yardım sisteminin hazırlanmasında birinci addımdır və sosial yardım siyasətinin ümumi məqsədlərini əhatə edir. Belə ki, hər şeydən əvvəl, sosial yardım sisteminin səmərəliliyini dəyərləndirməyə imkan verəcək monitorinq göstəriciləri müəyyən edilməlidir. Nəticə ünvanlanmış müavinətlərin təkmilləşdirilmiş siyahısı olacaqdır. Gözlənilən dəyərləndirmə və sosial büdcənin müəyyən edilməsi üsulları yeni müavinətlərin məbləğini və xərclərini müəyyənləşdirməyə kömək etməklə, müavinətlər üçün müəyyənləşdirmə qaydalarını müəyyən edəcəkdir. Dövlət büdcəsinin məhdudluğunu nəzərə alaraq, yeni sosial yardım müavinətləri (məbləği və müəyyənləşdirmə qaydaları) gələcəkdə hökumətin maliyyə imkanlarına əsaslanacaqdır.

 Sosial müdafiə sektorunun islahatı üçün müəyyən olunmuş əsas siyasət prioritetlərindən biri sosial yardım müavinətlərinin ünvanlılığını təkmilləşdirməkdən ibarətdir. Mövcud vəsaitlərin məhdudluğu səmərəli təhlükəsizlik şəbəkəsi siyasətini təmin etmək üçün daha yaxşı ünvanlılıq və əhalinin ən yoxsul və zəif qruplarına çatmağı tələb edir. Adambaşına düşən gəlirin hədlərini müəyyən etmək üçün yoxsulluq haqqında daha dəqiq məlumat lazımdır. Əgər məqsəd ailədə adambaşına düşən gəliri müəyyən səviyyəyə çatdırmaqdırsa, onda bu səviyyə maliyyə məhdudiyyətlərini nəzərə almaqla müəyyən olunmalıdır. Hazırda bunun üzərində iş aparılır, gələcəkdə bu iş daha da inkişaf etdiriləcəkdir. Sosial yardımın digər prinsipi inzibati sadəlikdir: müavinət üçün ərizə vermək və müavinəti almaq hüququnun qiymətləndirilməsi mümkün qədər sadə və şəffaf olmalıdır. Müavinət hüququnun kimlərə verilməsini müəyyənləşdirmək üçün yeni sistem hazırlanmalı və tətbiq olunmalıdır. Bu sistemə görə, ünvanlılıq bundan sonra «kateqoriyalar» əsasında müəyyən edilməməlidir. Məşğulluğun qeyri-rəsmi sektorda genişlənməsinə baxmayaraq, orada daxilolmaların və rəsmi gəlirin müəyyənləşdirilməsi çox çətindir. Bu baxımdan, ehtiyacların öyrənilməsindən istifadə etməklə alternativ təqribi yanaşmaların hazırlanması və aparılması vacib hesab edilir.

 Bu sənədin son bölmələrində qısa və orta müddətə həyata keçiriləcək tədbirlərin müəyyən edildiyinə baxmayaraq, dövlət kommunal xidmətlər sektorunda nəzərdə tutulmuş islahatların təsirini yüngülləşdirmək üçün qısamüddətli strategiyanın hazırlanması planlaşdırılır. Enerji sektoru öz müştərilərinin ödənişlərinin səviyyəsini təkmilləşdirmək və daha real qiymət səviyyələrini əks etdirmək məqsədilə gələcəkdə enerji qiymətlərini tədricən artırmağı nəzərdə tutur. Ödənişlərlə bağlı məcburiyyətin artırılması yoxsullara daha çox təsir edəcəkdir. Enerji qiymətlərinin artırılması isə onların yaşayış səviyyələrinə və digər əsas tələbat mallarının istehlakı üçün lazım olan gəlirə daha ciddi təsir göstərəcəkdir. Ona görə də, hökumət kommunal xidmətlərlə bağlı güzəştlərin ləğv edilməsini kompensasiya edəcək müavinətin ayrılması üçün ilkin şərtləri müəyyənləşdirən araşdırmanın həyata keçirilməsinə təşəbbüs göstərir. Nəticələr təklif olunacaq yardım növü, həmçinin faydalanacaq ünvanlanmış qrupla bağlı təkliflərlə birlikdə siyasət sənədində öz əksini tapacaqdır. Kompensasiya yalnız müvəqqəti köməkdir və yuxarıda göstərildiyi kimi, onun digər sosial müavinətlərlə birlikdə yenidən baxılması nəzərdə tutulur.

 Siyasətin monitorinqi və dəyərləndirilməsi hər hansı islahat prosesində həlledici elementlərdən biridir. O, effektli və səmərəli olan sağlam siyasətin inkişaf etdirilməsi üçün zəruridir. Siyasətin monitorinqi onun dərhal həyata keçirilməsi ilə başlayır. Ona görə də, monitorinq planı siyasət təklifi ilə eyni vaxtda planlaşdırılmalıdır. Bura monitorinq göstəricilərinin müəyyən edilməsi də daxildir. Siyasətin icrası zamanı bu göstəricilər üçün məlumatların toplanması və dəyərləndirilməsi lazımdır. Hökumət və ictimaiyyət, müntəzəm olaraq, müəyyən siyasətin və ümumiyyətlə, sosial siyasətin müvəffəqiyyəti və ya müvəffəqiyyətsizliyi barədə məlumatlandırılmalıdır. Ona görə də, təşkil olunacaq YMB tərəfindən yoxsulluğun mütəmadi monitorinqi və dəyərləndirilməsi işinin aparılması və müntəzəm monitorinq sisteminin yaradılması nəzərdə tutulur (7-ci fəsil). Tam aydındır ki, yalnız sistemli şəkildə dəyərləndirmələr mövcud siyasətlərin təkmilləşdirilməsinə kömək edəcəkdir. YMB-də siyasətin nəticələrinin təhlili və dəyərləndirilməsi üçün təlim və potensialın inkişaf etdirilməsi istiqamətində zəruri işlər həyata keçiriləcəkdir. Sosial yardım siyasətinin yoxsulları müdafiə etməkdə effektliliyinin monitorinqinin aparılması ilə əlaqəli şəkildə yoxsulluğun müntəzəm monitorinqi keçirilməlidir.

 

3.2. Əhalinin ən həssas qruplarının sosial müdafiəsi

 

İctimai təsisatlarda olan uşaqlar

 

 1-ci fəsildə qeyd olunduğu kimi, son illərdə internat tipli məktəblərdə uşaqların sayı artmışdır. Bunun uşaqların təhsilinə və inkişafına zərərli təsiri vardır. İctimai təsisatlardakı uşaqların sayının artmasına səbəb qismən yoxsul ailələrin öz uşaqlarını yemək və geyimlə təmin edə bilməməsidir.

 Hökumət uşaqların dövlətin himayəsinə verilməsinin qarşısını almaq üçün alternativ strategiyaların hazırlanmasında maraqlıdır. Bu strategiyalar QHT-lərin və beynəlxalq təşkilatların köməyilə hazırlanır. Bunlara misal olaraq, BMTUF-un köməyilə 1997-ci ildən fəaliyyətə başlamış Gənclərin Poçt Xidmətinin (YAPS) təşkilini göstərmək olar.

 Son illər ərzində uşaq problemlərinin həlli istiqamətində bir sıra qanunlar, o cümlədən Ailə Məcəlləsi qəbul edilmişdir. Uşaqların rifahı üçün məsuliyyətin böyük hissəsi yerli icra hakimiyyətlərinin üzərinə düşür, lakin bu məsuliyyəti öz üzərinə götürmək üçün həmin orqanlarda potensialın inkişaf etdirilməsinə ehtiyac vardır. Uşaqların müdafiəsi üzrə siyasətin qarşısında duran əsas vəzifə onların ictimai təsisatlara verilməsinin qarşısını almaqdan və ehtiyacı olan ailələrə yardım göstərmək üçün alternativ siyasət işləyib hazırlamaqdan ibarətdir. Buna nail olmaq üçün aşağıdakıların həyata keçirilməsi vacibdir:

·         Uşaqların qayğısına qalmaqda çox çətinlik çəkən ailələrə kömək etmək üçün yeni xidmətlərin yaradılması;

·         Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara malik ailələr üçün xidmətlərin inkişaf etdirilməsi;

·         İnstitusional qayğıya alternativ olaraq, tərbiyəyə götürmə ilə bağlı qanunvericiliyin yaradılması;

·         Hazırda uşaq müəssisələrinə sərf olunan vəsaitlərin səmərəliliyini artırmaqla qənaət olunan vəsaitin ailələrə yardım kimi verilməsi və uşaqların cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasına yönəldilməsi.

Bu dörd strategiya ilə bağlı həlledici məsələ Azərbaycanda sosial sahədə ixtisaslaşmış işçilərin hazırlanmasıdır. Ona görə də, sosial işçilərin hazırlanması üzrə təlim proqramının tərtib edilməsinə və Təhsil Nazirliyində (TN) ali təhsil müəssisələri ilə birlikdə təlim kurslarının təşkil olunmasına ehtiyac vardır. Sosial işçilərin ailələrdə sosial işlərin aparılması və uşaq tərbiyəsi haqqında biliklərinin artırılması ilə əlaqədar təlim kurslarını keçməsi və yenidən hazırlığı tələb olunur.

 Ailələrə kömək edən sosial işçilər hazırlanacaq və onlar böhran vəziyyətində olan və ya sosial problemləri olan ailələrlə işləyəcəklər. Buna uşaq müəssisələrində fəaliyyət göstərən işçilərin təlim alması ilə başlamaq daha məqsədəuyğun olardı. Onlar başlanğıcda müəyyən müddət ehtiyacı olan ailələrlə işləyə və köhnə siyasətin yenidən formalaşdırılmasında köməklik göstərə bilərlər. Onlar, həmçinin artıq müəssisələrdə olan uşaqlarla da işləyəcəklər və onların valideyn və ya qohumlarına bu uşaqların dövlət himayəsindən götürülməsində köməklik göstərəcəklər. Sosial işçilər hazırlanarkən onlar, eyni zamanda, tərbiyəyə götürən ailələrin seçilməsi, dəyərləndirilməsi və onlara kömək üsulları üzrə təlim ala bilərlər. Tərbiyəyə götürən ailələr də başqa uşaqların qayğısına qalmaq üçün özlərinin kifayət qədər maraq və bacarıqlarının olub-olmadığını dəyərləndirmək üçün əvvəlcədən hazırlanmalıdırlar.

 Xüsusi müdafiəyə ehtiyacı olan tərbiyəyə götürən ailələr üçün informasiya və xidmət mərkəzi kimi xidmət göstərən sosial müdafiə mərkəzlərinin yaradılması (ƏƏSMN-nin yerli idarələrində və ya uşaqlar üçün mövcud ictimai təsisatlarda) nəzərdə tutulur.

 Sosial işçilərin təlimi həyata keçirildikdən, tərbiyəyə götürən ailələr müəyyən olunduqdan və məlumatlandırıldıqdan sonra iki rayonda bu yeni yanaşmanın sınaq nümunələrinin və həmçinin yeni sosial müdafiə mərkəzlərinin yaradılması məqsədəuyğun olacaqdır.

 Qeyd edilməlidir ki, bu yanaşma təlim kursu və müəyyən mənada, yenidən təşkilolunma tələb edir, amma bunun üçün böyük məbləğdə büdcə vəsaitinə ehtiyac yoxdur. Sistemin pilot nümunəsinin hazırlanması və təlimin keçirilməsi üçün ilkin yardım tələb olunacaq və bu cari xərclər tərbiyə müəssisələrinin saxlanılmasında qənaət edilmiş vəsaitlər hesabına ödəniləcəkdir.

 Bu strategiya ƏƏSMN-i, TN-i və GİTN-i əhatə edən sektorlararası yanaşma tələb edəcəkdir. Nazirlər Kabinəti (NK) yanında Uşaq Məsələləri üzrə Dövlət Koordinasiya Şurasının yaradılması da nəzərdə tutulur. Yerli səviyyədə (şəhər və rayonlarda) azyaşlılar üzrə komissiya, eləcə də qəyyumluq və övladlığa götürmə komissiyalarının da bu işə cəlb olunması məqsədəuyğun hesab edilir.

 

Əlillər

 

 Sosial siyasətdə digər başlıca istiqamət əhalinin əlil təbəqəsinin yuxarıda qeyd olunan sosial güzəştlərlə təmin edilməsi ilə yanaşı, cəmiyyətə mümkün qədər yaxından inteqrasiya olunmasıdır. Hökumət nəqliyyat vasitələrində və digər ictimai yerlərdə əlillərin normal fəaliyyəti üçün zəruri avadanlıqların quraşdırılmasını davam etdirəcəkdir. Əlillər üçün Para-olimpiya idman-sağlamlıq mərkəzi kimi yerlərin sayının artırılması nəzərdə tutulur. Rayonlarda xidmətlərlə təminat xüsusi vurğulanmaqla, reabilitasiya xidməti, eləcə də reabilitasiya mərkəzləri inkişaf etdiriləcəkdir.

 

3.3. Əmək bazarı, əmək haqqı və məşğulluq siyasəti

 

 2-ci fəsildə qeyd olunduğu kimi, 1995-ci ildə iqtisadi artıma nail olunub. Lakin bu iqtisadi artım məşğulluğun səviyyəsinin yüksəlməsinə kifayət qədər şərait yaratmamışdır. Daha ədalətli inkişafın təmin edilməsi məqsədilə həm iqtisadi, həm də sosial siyasətin bir-birini tamamlaması zəruridir. Bazar iqtisadiyyatında dövlət iş yerlərinin birbaşa yaradılmasında məhdud rol oynayır. Onun rolu daha çox sahibkarlığın inkişafını stimullaşdırmaqdan və əlverişli biznes mühiti yaratmaqdan ibarətdir. Bu məqsədə yönəlmiş siyasət tədbirləri 4-cü fəsildə ətraflı müzakirə olunur.

 

Əmək haqqı siyasəti

 

 Əmək haqqı səviyyələri arasında nəzərə çarpacaq regional fərqlərin olması ilə yanaşı, 2001-ci ildə orta aylıq əmək haqqı 260,000 AZM (55.8 ABD) təşkil etmişdir (qadın və kişilər üçün orta aylıq əmək haqqı üzrə disaqreqasiya olunmuş məlumat yoxdur).

 Məşğulluqdan əldə olunan əmək haqqı ailə büdcəsinin əsasını təşkil edir və ona görə də ailənin rifahının təmin olunmasında həlledici rol oynayır. Bazar iqtisadiyyatında əmək haqqı əmək bazarındakı tələb və təklifə görə müəyyən olunduğundan, dövlət əmək haqlarının məbləğinə birbaşa təsir göstərə bilmir. Hökumətin rolu bazarın daha səmərəli fəaliyyət göstərməsinə imkan verən şəraitin yaradılması ilə müəyyən olunur.

 Hökumət aşağı ixtisaslı və aşağı gəlirli işçilərin sosial müdafiəsini təmin etmək məqsədilə minimum əmək haqqı müəyyən edir. Bu məbləğ hal-hazırda 27,500 AZM (5.7 ABD) təşkil edir. Minimum əmək haqqı iqtisadi inkişafa və məhsuldarlığın artımına uyğun olaraq artırılacaqdır.

 Hökumət dövlət sektorunda aşağı olan əmək haqlarının artırılması və kadr potensialının yaxşılaşdırılması məqsədilə siyasətlər işləyib hazırlayır. Səhiyyə və təhsil sektorlarında aşağı əmək haqqı daha yaxşı ixtisaslı işçilərin bu sektorları tərk etməsinə gətirib çıxarır. 4-cü fəsildə göstərilən OMXS sektorlarda əmək haqqının artırılması üçün müvafiq xərclərin artımını nəzərdə tutur. Təhsildə əmək haqqının artırılması bu sektorda işçilərin sayının səmərəli şəkildə azaldılması ilə müşayiət olunacaqdır. Dövlət sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarına artım əmsallarının tətbiq olunması da nəzərdə tutulur.

 Hökumət, eyni zamanda, dövlət sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarını dekompressiya etmək niyyətindədir. Müxtəlif vəzifələri və funksiyaları nəzərə alan əmək haqqı strukturu hökumət işçilərini daha da stimullaşdıracaq və onların məhsuldarlığını artıracaqdır. Daha peşəkar dövlət qulluğu mövcud vəsait ayırmalarının səmərəliliyini təmin edəcək, dövlət qulluğunun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına imkan yaradacaqdır.

 Digər sektorlarda əmək haqqı, əsasən, bazar vasitəsilə müəyyən ediləcəkdir. İqtisadiyyatda dövlətin rolunun yenidən müəyyənləşdirilməsinin bir istiqaməti kimi, dövlət, işəgötürənlər və işçilər arasında üçtərəfli əlaqələrin idarə olunması üzrə yeni tənzimləyici qaydalar işlənib hazırlanır.

 

Məşğulluq siyasəti

 

 Hazırkı dövrdə dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri, ölkə əhalisinin məşğulluğunun sosial səmərəliliyinin təmin edilməsinə yönəldilən dövlət məşğulluq siyasətinin formalaşması və əmək ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsidir.

 Hökumət, müəssisələrin özəlləşdirilməsi və yenidən qurulması ilə əlaqədar olaraq, nəzərə çarpacaq sayda işçilərin ixtisarları ilə bağlı qayğıları öz üzərinə götürmüşdür. 2001—2003-cü illər ərzində özəlləşdiriləcək maşınqayırma, neft, kimya və ticarət sektorlarında 450 müəssisənin siyahısı hazırlanmışdır və bu son nəticədə nəzərəçarpacaq ixtisara gətirib çıxaracaqdır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, təhsil sektorunun və digər dövlət sektorlarının işçilərinin əmək haqlarının artırılması ixtisarlarla nəticələnən səmərələşdirmə tədbirləri ilə müşahidə olunacaqdır. Dövlətin vəzifəsi bu ixtisarlara hazır olmaq və bu ixtisarlardan zərər çəkmiş vətəndaşlara kömək etmək üçün məşğulluq siyasətinin həyata keçirilməsini təmin etməkdir.

 Yuxarıda qeyd olunan sosial müdafiə tədbirləri əhali üçün struktur islahatlarından doğan riskləri minimuma endirəcəkdir. Belə ki, onlara işsizlik müavinəti ilə ilk 6 ay müddətində yardım göstəriləcəkdir. Daha sonra alternativ məşğulluq imkanları əldə etməyənlərin ünvanlı sosial yardımla təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Buna baxmayaraq, həyata keçiriləcək struktur islahatları ixtisara düşmüş insanların yeni və məhsuldar iş yerləri ilə təmin olunmasına imkan verəcək özəl sektorun inkişaf etdirilməsinə və yeni investisiyaların qoyulmasına şərait yaratmalıdır.

 Bu prosesi yaxşılaşdırmaq üçün hökumət, mikro-kredit sxeminin təkmilləşdirilməsini və regionlarda özəl müəssisələrin inkişafı məqsədilə mərkəzlərin yaradılmasını nəzərdə tutur.

 Respublikanın bütün şəhər və rayonlarında, o cümlədən, Bakıda, Dövlət Məşğulluq Xidməti işsizlərin münasib iş tapmaq imkanını artırmaq məqsədilə, əmək yarmarkaları və əmək birjası kimi tədbirlərin həyata keçirilməsini davam etdirəcəkdir.

 Hökumət, eyni zamanda, peşə məktəblərində təqdim olunan təlim kurslarının mövcud əmək bazarında olan tələbata uyğunluğunu təmin etmək məqsədilə peşə təhsili sistemində müvafiq islahatlar aparmaq niyyətindədir. Azərbaycanda peşə təhsili sistemi 22,000 tələbəsi və 5,000 pedaqoji və başqa heyəti olan 109 təhsil müəssisəsini əhatə edir. 1-ci fəsildə göstərilmişdir ki, peşə təhsilinin məzunları qeydiyyata alınmış işsizlər arasında geniş şəkildə təmsil olunan qruplardan biridir.

 Hazırda peşə təhsili TN-nin nəzdində fəaliyyət göstərən peşə məktəbləri sistemi tərəfindən təmin edilir. TN peşə təhsili sistemində islahatlarla əlaqədar siyasət sənədinin hazırlanmasını nəzərdə tutur. Belə ki, peşə-təlim kursları özəl sektorun tələblərinə yönəldilməlidir.

 Peşə təhsili sistemində tədris planlarının hazırlanması prosesinin dövlət tərəfindən tənzimlənməsi və eyni zamanda, onların peşə məktəbləri tərəfindən hazırlanmasında çevikliyin təmin olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. KOM-lar və peşə təhsili sistemi arasında birbaşa əlaqənin yaradılması zəruridir. Sosial tərəfdaşlıq (dövlət təşkilatlarının, özəl müəssisələrin, qeyri-hökumət təşkilatlarının və s. iştirakı ilə) çərçivəsində orta ixtisas və ali təhsil məktəblərinin məzunları üçün məşğulluq xidmətlərinin yaradılması da zəruri məsələlərdəndir.

 Bundan əlavə, sənətkarlıq və kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan qadınların peşə qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsi və istehsal etdikləri məhsulların satış məsələləri üzrə təlim kursları təşkil ediləcəkdir.

 

Məlumat və monitorinq

 

 Fəal və passiv məşğulluq bazarının inkişaf etdirilməsi üzrə tədbirlərin müəyyən edilməsində işçi qüvvəsinə və məşğulluq üzrə etibarlı məlumata ehtiyac duyulur. İqtisadi miqrasiya, məşğulluq, natamam məşğulluq və işsizlik, o cümlədən mövsümi, təsadüfi və qeyri-rəsmi məşğulluq, əldə olunan gəlirlər, iş vaxtı, peşə qrupları, regionlar, rəsmi və qeyri-rəsmi sektor, ailə təsərrüfatlarının şəxsi istehsal fəaliyyəti və s. aspektləri təhlil etmək üçün işçi qüvvəsinin xüsusi və müntəzəm monitorinqi tələb olunur. İşçi qüvvəsi haqqında xüsusi, müntəzəm və etibarlı məlumatların olmaması əmək bazarına dövlətin çevik müdaxilə etməsinə imkan vermir. Bu səbəbdən işçi qüvvəsi üzrə müntəzəm sorğunun aparılmasına və onun nəticələrindən siyasət təhlilləri üçün istifadə etmək məqsədilə yerli mütəxəssislərin təlim keçməsinə ehtiyac vardır.

 

3.4. Təhsil islahatları

 

 Azərbaycanda keçid dövrü təhsil sahəsində nisbətən yaxşı göstəricilərlə başlamışdır. Hazırda Azərbaycan təhsil sahəsində əldə olunmuş nəticələri qoruyub saxlamağa və öz təhsil sistemini bazar iqtisadiyyatının və müstəqil dövlətin tələblərinə uyğun şəkildə qurmağa çalışır.

 Yoxsul əhali arasında əsas ibtidai/orta təhsilin (1—11-ci siniflər) əldə edilməsində qeyri-bərabərlik olmasa da, keyfiyyətli tədris, dərs ləvazimatları və həmin siniflər üçün dərsliklərin əldə edilməsi ilə bağlı qeyri-bərabərlik vardır.

 Yoxsulluğun azaldılması uzunmüddətli perspektivdə ölkənin insan resurslarının inkişaf etdirilməsindən asılıdır. Əmək məhsuldarlığının artması üçün yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinə ehtiyac vardır. Bacarıqlı və yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinin hazırlanması üçün təhsil sahəsinə maliyyə qoyuluşlarını davam etdirmək tələb olunur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, gələcək işçi qüvvəsinin yeni bazar iqtisadiyyatına uyğun olan ixtisaslara yiyələnməsini təmin etmək məqsədilə peşə təhsilinin istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi təxirəsalınmaz vəzifə kimi qarşıda durur.

 Təhsil sektorunda siyasi tədbirlərin ümumi strateji məqsədləri aşağıdakılardır: (i) keyfiyyətli təhsil əldə etmək sahəsində bərabərliyin təmin edilməsi, o cümlədən, şəhər yə kənd yerlərində təhsilin keyfiyyətində mövcud olan fərqlərin aradan qaldırılması; (ii) təhsilin məzmununa yenidən baxılması və tədris metodlarının müasirləşdirilməsinin təmin edilməsi; (iii) məhsuldarlığın qiymətləndirilməsinə əsaslanaraq, əmək haqlarının artırılması və mükafatlar sistemi vasitəsilə müəllimlərin daha da həvəsləndirilməsi; (iv) peşə təhsilinin bazar iqtisadiyyatına müvafiq ixtisaslar verməsinin təmin edilməsi.

 Hökumətin təhsil sektorunda islahatlar prosesini daha da səmərəli şəkildə həyata keçirməsi üçün 1998-ci ildə İslahatlar üzrə Dövlət Komissiyası yaradılmış və bu sahədə İslahatlar Proqramı hazırlanmışdır. Bu Proqram 1999-cu ilin iyun ayında təsdiq olunmuş və onun 1999/2000-ci tədris ilinin əvvəlindən həyata keçirilməsinə başlanılmışdır.

 Təhsilin səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə bağlı 1-ci fəsildə göstərilmiş problemlərin həlli ilə əlaqədar yuxarıda qeyd edilmiş strateji məqsədlərə nail olmaq üçün aşağıdakı siyasət istiqamətləri müəyyənləşdirilmişdir:

 İbtidai və orta təhsil alan hər bir şagirdi müvafiq dərsliklərlə təmin etməklə təhsilin keyfiyyətində bərabər imkanların təmin edilməsi;

 Kadr təminatının təkmilləşdirilməsi, müəllimlərin əmək haqlarının artırılması və məhsuldarlığın qiymətləndirilməsinə əsaslanan həvəsləndirmə sisteminin tətbiq edilməsi yolu ilə tədrisin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması;

 Tədris planlarının hazırlanmasını inkişaf etdirməklə, müəllimlərin hazırlığının və yenidən hazırlığının təkmilləşdirilməsi ilə təhsilin məzmununun və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması;

 Məktəblərdə hər bir şagird üçün əlverişli şəraitin yaradılması məqsədilə tədris müəssisələrinin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılması;

 Yerlərdə (rayon səviyyəsində) yoxsul ailələrə kömək məqsədilə həmin ailələrdən olan uşaqların məktəbə getməsi üçün onları geyim və zəruri dərs ləvazimatları ilə təmin edəcək Xüsusi Yardım Fondlarının yaradılması;

 Yeni təhsil texnologiyasının tətbiq olunması, şagirdlərin və müəllimlərin informasiya texnologiyasından istifadə etmək üzrə təlim keçməsinin təkmilləşdirilməsi;

 Reproduktiv sağlamlıq, sağlam həyat tərzi və gender məsələləri ilə bağlı mövzuları tədris planlarına daxil etməklə yeniyetmələrin həyat təcrübələrinin genişləndirilməsi;

 Ehtiyacların öyrənilməsinə əsaslanaraq, yeni təqaüd sistemini yaratmaqla bütün gənclərin ali təhsil ala bilməsi üçün bərabər imkanların yaradılması;

 Məktəbəqədər təhsil əldə etmək üzrə bərabər imkanların təmin olunması məqsədilə alternativ institusional, ailə və icma tipli mərkəzlərin yaradılması vasitəsilə erkən uşaqlığa qayğı və onun inkişafının təkmilləşdirilməsi;

 Məktəb kitabxanaları xidmətlərinin yaxşılaşdırılması yolu ilə oxu materialları əldə etmək imkanları üzrə bərabərliyin təmin olunması;

 Qeyri-mərkəzləşdirilmiş çevik büdcə tətbiqinin həyata keçirilməsi və bu sahədə şəffaflığın artırılması;

 Təhsilin keyfiyyəti və onu əldə etmək imkanlarının müntəzəm monitorinq sisteminin yaxşılaşdırılması.

 

1. İbtidai və orta təhsil alan hər bir şagirdi müvafiq dərsliklərlə təmin etməklə təhsilin keyfiyyətində bərabər imkanların təmin edilməsi

 

 Dərsliklərin çatışmaması bu gün məktəblərdə həlli vacib olan problemlərdən biridir: bir tərəfdən müvafiq və zəruri dərsliklər və eləcə də başqa tədris materialları çatışmır; digər tərəfdən isə yoxsul və imkansız ailələr mövcud dərslikləri maliyyə çətinliyi ucbatından ala bilmirlər. Bu səbəbdən (i) yeni dərsliklərin hazırlanması, (ii) bütün şagirdlərin, o cümlədən, yoxsul və imkansız ailələrdən olan uşaqların həm köhnə, həm də yeni kitablarla təmin olunması üçün lazımi tədbirlərin görülməsi zəruridir.

 

2. Tədrisin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması

 

 Bütün müəllimlərin məvacibləri dövlət büdcəsindən ödənilir və təhsil sektoru üçün orta əmək haqqı çox aşağıdır. Ən yaxşı müəllimlər sənətini tərk etməli olurlar, digərləri isə öz işlərini daha keyfiyyətli şəkildə davam etdirmək üçün kifayət dərəcədə həvəsləndirilmirlər. Son illərdə məktəblərdə kişi müəllimlərin sayı yarıya qədər azalmışdır.

 Müəllimlərin məvaciblərinin artırılması onların qeyri-rəsmi ödənişlərə olan tələbatının azalmasına və bu baxımdan, xüsusilə yoxsul ailələrin üzləşdiyi çətinliklərin aradan qaldırılmasına kömək etmiş olardı.

 Hazırda Azərbaycanın orta ümumtəhsil məktəblərində (11 illik icbari məktəb) 1,658,000 şagird təhsil alır və 163,200 müəllim (hər bir müəllimə 10 şagird) çalışır. Müqayisə üçün qeyd etmək lazımdır ki, bu rəqəm üzrə orta beynəlxalq göstərici hər müəllimə 17—18 şagirddir. Ona görə də, bu problemin həlli yollarından biri müəllimlərin ümumi sayının azaldılması ilə əmək haqlarının artırılması olardı. Müəllimlərə mükafatlar yaş həddinə görə deyil, «təcrübə və bilik» prinsipinə istinad olunmaqla verilməlidir. Müəllimlərin işə qəbul edilməsi və irəli çəkilməsi gördüyü işin səviyyəsinə əsaslanmalıdır.

 Bütün bu amillər dərsin keyfiyyətinə və müəllimin işinə daha çox əmək sərf etməsinə təsir göstərir. Müəllim, professor, baş müəllim və digər müəllim heyəti üçün rütbələrin təsnifatı üzrə sistem hazırlamaq mümkün olacaqdır. Bu sistemə uyğun olaraq, Azərbaycanın təhsil sistemində yeni ideyaların, metodların və texnologiyaların yaradılmasında, tətbiq olunmasında və təkmilləşdirilməsində fəal iştirak edən müəllimlər üçün mükafat sistemini yaratmaq mümkündür. Bu cür yanaşma dərs prosesinin səmərəliliyini, həmçinin müəllimlərin həvəsləndirilməsini xeyli artıracaqdır.

 

3. Tədris planlarının, pedaqoji hazırlığın və yenidən hazırlığın təkmilləşdirilməsi

 

 Təhsilin müxtəlif səviyyələri üçün (hər əvvəlki mərhələ özündən sonrakı mərhələnin tələblərini tam şəkildə ödəməlidir) proqramların davamlılığını təmin etməklə, təhsilin məzmununun müasir tələblərə uyğun şəkildə qurulması tələb olunur. İslahat Proqramının həyata keçirildiyi dövrdə təhsildə sərt standart yanaşmadan fərdi yanaşmaya keçilməsi və həmçinin əhalinin yoxsul və imkansız təbəqəsinin maraqlarının nəzərə alınması çox vacibdir.

 Problem təkcə dərsliklərin çatışmaması ilə deyil, eyni zamanda, onların əksəriyyətinin köhnəlmiş tədris planına əsaslanması ilə bağlıdır. İbtidai və orta təhsilin məzmununun yeni əsaslar üzrə qurulmasına ehtiyac vardır.

 Bundan əlavə, təhsilin bütün səviyyələrində pedaqoji heyətin təkmilləşdirilməsi və yenidən hazırlığı sisteminin təkmilləşdirilməsinə də ehtiyac duyulur. İslahatın bir istiqaməti kimi, tədris planının məzmununda və tədris metodlarında dəyişikliklər aparılacaqdır.

 Müasir informasiya texnologiyasının məktəblərin və pedaqoji təlim müəssisələrinin tədris planına daxil edilməsinin mümkünlüyü araşdırılmalıdır. Hazırda həyata keçirilməkdə olan Təhsil İslahatları Proqramı çərçivəsində bütün bu məsələlər nəzərdən keçirilir.

 

4. Təhsil müəssisələrinin maddi və texniki bazasının yaxşılaşdırılması

 

 Bu, əsasən, xərclərlə, yəni təhsil sektorunun mövcud maddi-texniki bazasının müasirləşdirilməsi və yaxşılaşdırılması, tikinti və təmir işləri, sinif otaqlarının, laboratoriyaların və digər avadanlıqların təmiri və təchiz olunması ilə bağlı siyasətdir.

 Hazırda təhsil müəssisələrinin, xüsusilə, orta ümumtəhsil məktəblərinin maddi-texniki bazasının vəziyyəti beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş standartlara və tələblərə uyğun deyildir. Büdcə vəsaitlərinin çatışmazlığına görə, Azərbaycanda son 10 il ərzində heç bir məktəb tikintisi həyata keçirilməmiş və kifayət qədər inventar, texniki avadanlıq və zəruri təchizatın alınması mümkün olmamışdır. Nəticədə, bir çox məktəblərdə, xüsusilə, kənd yerlərində yerləşən məktəblərdə təhsil prosesinə yeni yanaşma və texnologiyaların tətbiqi üçün şərait yoxdur.

 Məktəb binaları və tədrisin maddi-texniki bazası dağılmaq üzrədir. Kapital qoyuluşunun həcmi kəskin surətdə azalmışdır. Məktəblərin əksəriyyəti 2—3 növbəli iş rejimində fəaliyyət göstərir, onlardan çoxunun təmirə ehtiyacı vardır. Qısa və orta müddət ərzində bu problemin büdcə vəsaitləri hesabına tam həll olunması qeyri-real görünür. Bu problemin daha optimal və səmərəli həlli yolu məktəbləri saxlamaq üçün (qismən özünü maliyyələşdirmə) dövlət maliyyəsinin artırılması və əlavə büdcədənkənar vəsaitlərin cəlb edilməsi olardı. Əhalinin müəyyən bir qismi (valideynlər, sahibkarlar və digərləri) məktəb xərclərinin müəyyən bir qismini öz üzərlərinə götürə bilərlər. Eyni zamanda, bu istiqamətdə maliyyə həvəsləndirməsinin (bu yardımların vergidən azad edilməsi kimi) tətbiq edilməsi mühüm amil hesab edilir.

 Bu gün ölkədə, o cümlədən, Bakıda müxtəlif təhsil müəssisələrinin (ixtisaslaşdırılmış təhsil müəssisələri daxil olmaqla) paylaşdırılmasında problemlər mövcuddur. Məsələn, Bakıda xüsusi tədris müəssisələrinin əksəriyyəti şəhərin mərkəzində yerləşmişdir, bu da həmin müəssisələrdən istifadə məsələsində qeyri-bərabərliyə səbəb olur. Bu, şəhərətrafı ərazilərdə və şəhərdən kənarda yaşayan yoxsul ailələrdən olan istedadlı uşaqların bu məktəblərə gəlib-getməsini çətinləşdirir. Bəzi kənd yerlərində məktəblərin doqquzillik olması 10 və 11-ci sinif şagirdləri üçün problemlər yaradır. Bu o deməkdir ki, hər şəhər rayonunda, eləcə də ölkənin hər bir rayonunda müəyyən keyfiyyətli təhsil xidmətlərinin və kənd yerlərində 10—11-ci siniflərin fəaliyyətinin təmin olunması birinci dərəcəli siyasət olmalıdır.

 

5. Yerlərdə (rayon səviyyəsində) Xüsusi Yardım Fondlarının yaradılması

 

 Geyim və zəruri dərs ləvazimatlarının olmaması yoxsul ailələrdən olan uşaqların məktəbə getməsinə əngəl ola bilər. Belə ki, bu cür ailələr çox vaxt, hətta az xərc tələb edən qələm, karandaş kimi dərs ləvazimatlarını almağa imkan tapa bilmirlər. Buna görə də, bələdiyyələrin köməyi ilə yerli səviyyədə idarə olunacaq Xüsusi Yardım Fondlarının yaradılması nəzərdə tutulur. Belə ki, yerlərdə həyat şəraiti və ailələrin vəziyyəti ilə daha ətraflı məlumatın olması köməyə ehtiyacı olan müvafiq ailələrin seçilməsinə yardım edəcəkdir.

 

6. Yeni təhsil texnologiyalarının tətbiq edilməsi

 

 TN üçün prioritetlərdən biri Azərbaycanda kompüterləşdirilmiş vahid təhsil sistemini qurmaqdan və bu sistemdən yoxsul ailələrdən olan uşaqların istifadə etməsinə imkan yaratmaqdan ibarətdir. TN, bütövlükdə, təklif olunmuş təhsil səviyyəsinin — zəruri tədris materiallarının (kompüterlər), proqram təminatının və digər avadanlıqların, müəllimlərin ixtisaslarının müntəzəm olaraq artırılmasının və texniki yardımın əhatə olunmasını planlaşdırır.

 Distant təlim müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi bu sahədə hazırlanmış «Distant Təlim üzrə Dövlət Proqramı»na uyğun şəkildə həyata keçirilir ki, bu da, xüsusilə, rayonlarda təhsilin keyfiyyətinin və səmərəliliyinin artırılmasına şərait yaradacaqdır. Bu proqram ölkədə distant təlim sahəsində tələbatın araşdırılmasını, yeni texnologiyaların inteqrasiya olunması üzrə yeni tədris və həyata keçirilmə planlarını təmin etməlidir.

 Belə bir sistemin təşkili texnologiyalara əsaslanan təhsil üzrə monitorinq sisteminin yaradılmasına imkan verə bilər. Distant təlim — təhsil və təlim əldə etməyin mühüm yollarından biridir. Ali təhsil müəssisələrinin müvafiq şöbələri ucqar rayonlarda müntəzəm şəkildə dərsə gedə bilməyən tələbələrin (əsasən, yoxsul və imkansız ailələrdən olanlar) yeni bilik və bacarıqlar əldə etməsinə imkan yaradacaqdır.

 Distant təhsilin (kompüterlərlə tam təchiz olunmuş) elementləri ilə regional təhsil mərkəzlərinin yaradılması nəzərdən keçirilir. Beləliklə, TN yoxsul və imkansız ailələrdən, həmçinin rayonlarda yaşayan qaçqın ailələrindən olan uşaqların kompüter təhsili vasitəsilə müasir təhsil proqramlarından istifadəsinə imkan yaratmaqla bu problemi həll edə bilər.

 

7. Yeniyetmələrin həyat təcrübələrinin genişləndirilməsi

 

 Yeniyetməlik dövrü gənc insanların gələcəkdə yoxsul olmaq risklərini məhdudlaşdırmaq və ya yoxsulluqdan çıxa bilmək üçün öz potensiallarından və imkanlarından istifadə edə bilmək qabiliyyətlərinin formalaşdığı həlledici bir dövrdür. Bu, həmçinin gənclərin təhlükələrə, narkotik maddələrin qəbuluna və digər sağlamlığa zidd vərdişlərlə bağlı ətraf təsirlərə açıq (müqavimət göstərmədiyi) və meylli olduğu bir dövrdür.

 Bu baxımdan, reproduktiv sağlamlıq, sağlam həyat tərzi və gender məsələlərinin tədris planlarına daxil edilməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, həyat qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsi məqsədilə, gənclər üçün məktəbdənkənar fəaliyyətin və resurs mərkəzlərinin yaradılmasına da köməklik göstəriləcəkdir.

 

8. Ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq üçün bərabər imkanlar

 

 Hazırda, ali təhsil məktəblərində və orta ixtisas təhsili müəssisələrində dövlət hesabına oxuyan tələbələr(7) aşağıdakı məbləğdə aylıq təqaüd alırlar:

 

Cədvəl 3.1. Dövlət hesabına ali və orta ixtisas təhsili alan tələbələrin aylıq təqaüdünün məbləği

 

Untitled-1 copy

 Hər il hökumət bu məqsədlə, 17—18 milyard AZM (3.5-3.7 milyon ABD) vəsait xərcləyir ki, bu da əsas ehtiyacları təmin etməyə çatmır. Ona görə də, təqaüdlərin artırılması tələb olunur. Oxumaq üçün maddi imkanı olmayan tələbələri təqaüdlə təmin etmək üçün ehtiyacların öyrənilməsi tələb olunur. Beləliklə, əldə olan maliyyə imkanları yalnız həqiqi ehtiyacı olanlara yönəldiləcəkdir.

 

9. Erkən uşaqlığa qayğı və inkişaf (EUQİ)

 

 EUQİ təhsil strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu qayğı, ənənəvi olaraq, məktəbəqədər təhsil müəssisələri və uşaq bağçaları vasitəsilə təmin olunurdu. Lakin son illərdə bu cür müəssisələrin sayının və keyfiyyətinin aşağı düşməsi nəticəsində milli və yerli səviyyədə fəaliyyət göstərən sosial qurumların bu ictimai xidməti dəstəkləmək imkanları azalmışdır. 1990-cı ildən etibarən məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə ümumi qəbulun və davamiyyətin səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşmüşdür. Kənd yerlərində erkən uşaqlıq təhsilinin və həmin təhsildə iştirakın təmin olunması (ÜDS 10%-dən aşağıdır) şəhərlərlə müqayisədə xüsusilə aşağı səviyyədədir. Digər bir məsələ gender bərabərliyi ilə bağlıdır. Ölkə üzrə erkən uşaqlıq təhsili proqramlarında qızlardan daha çox oğlanlar iştirak edirlər və bu gender bərabərsizliyi kənd yerlərində xüsusilə nəzərə çarpır. Bundan əlavə, çox az sayda qaçqın və məcburi köçkün düşərgələrində balaca uşaqlara mütəşəkkil şəkildə qayğı göstərilir.

 Dövlət uşaq bağçalarının erkən uşaqlığa qayğı və onun inkişafının formalaşdırılmasındakı funksiyası ailələrə verilmişdir ki, bu da mövcud keçid dövründə valideynlərin maarifləndirilməsini və erkən uşaqlığa qayğı və inkişaf imkanlarının artırılmasını həmişə olduğundan daha zəruri və təxirəsalınmaz edir.

 Hökumət uşaqların, xüsusilə daha həssas olan qaçqın və məcburi köçkün uşaqlarının rifahının pisləşməsinin qarşısını vaxtında almaq məqsədilə uşaqlara istiqamətlənmiş icma və ailə əsaslı uşaq bağçalarının inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.

 Mətbuat, təbliğat və təhsil proqramları vasitəsilə valideynlərin erkən uşaqlığa qayğı və onun inkişafına, daha təkmil tərbiyə səriştəsinə və uşaq təhsilinin dəstəklənməsinin zəruriliyinə dair bilik və bacarıqlarının, məlumatlılığının artırılması əsas diqqət mərkəzində olacaqdır.

 

10. Məktəb kitabxanaları xidmətlərinin yaxşılaşdırılması yolu ilə oxu materialları əldə etmək üzrə bərabər imkanların yaxşılaşdırılması

 

 Məktəb kitabxanaları xüsusilə latın əlifbası ilə olan kitab sarıdan qıtlıq çəkirlər. Mövcud olanlar həm köhnə, həm də kiril əlifbası ilə yazılmış kitablardır.

 Hökumət yeni dərsliklərin, ədəbiyyat və elmi kitabların latın qrafikası ilə nəşr olunmasına kömək etməyi nəzərdə tutur. Bu yeni kitablar məktəb kitabxanalarına təqdim ediləcəkdir ki, bu da, hər bir rayonda əhalinin bütün qrupları üçün istifadə imkanlarının yaradılması baxımından faydalı olacaqdır. Məktəb kitabxanalarından informasiya texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi üçün internet mərkəzləri kimi istifadə olunması da nəzərdə tutulur.

 

11. Büdcənin səmərəli idarə edilməsi və onun çevikliyinin təmin olunması

 

 İslahatın əsas istiqamətlərindən biri sovet dövründən qalmış mərkəzləşdirilmiş təhsil idarəçiliyi modelindən uzaqlaşmaqdır. İdarəçiliyin əks-mərkəzləşdirilməsi onun səmərəliliyini yaxşılaşdıracaq və tədris prosesini şagirdin məlumatı passiv qəbul etməsi modelindən kənarlaşdırmaqda öz faydasını verəcəkdir.

 Büdcə ilə əlaqədar olaraq, MN məktəblərə, məktəbəqədər uşaq müəssisələrinə və digər tədris müəssisələrinə fond ayırmaq üçün cavabdehdir. Ümumtəhsil məktəblərinə vəsait ayrılması rayon maliyyə şöbələri vasitəsilə aparılır. Məktəblərin öz büdcələrini bölüşdürməsində sərbəstliyin və nəzarətin olmasına ehtiyac vardır.

 1997-ci ildən etibarən, məktəblərə sponsorlar, valideynlər, yerli müəssisələr tərəfindən vəsaitin keçirilməsi üçün istifadə edilə bilən xüsusi bank hesablarının açılmasına icazə verilmişdir (dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsaitlər bu hesabda saxlanıla bilməz). Bu növ vəsait ayırmaları məktəblərin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılması üçün istifadə edilir. Baxmayaraq ki, rayon təhsil şöbələri qeyri-əmək haqqı xərclərini ödəmək üçün məsuliyyət daşıyır, büdcə, adətən, kəsirdə olur. Ona görə də, təmir, məktəb avadanlıqlarının saxlanılması və təchizat üçün maliyyələşdirmədə davamlı çatışmazlıqlar vardır.

 Məktəblərin maliyyə məsələlərindəki sərbəstliyini və muxtariyyətini artırmaq vacibdir. Məktəb büdcəsinin idarə edilməsindəki geniş muxtariyyət tədrisin səmərəliliyini artıracaqdır. Çevik və şəffaf büdcə sistemi əsasında yığılmış maliyyə vesaitləri bir büdcədən digərinə köçürülə bilər. Bu, məktəblərdə rəhbərliyin stimulunu artırmış olacaqdır. Ayrı-ayrı şəxslərin, yerli və xarici şirkətlərin təhsil müəssisələrinə maliyyə yardımı üçün hüquqi baza yaradılmalı və bu növ yardımlar vergilərdən azad edilməlidir.

 Təhsil sisteminin əks-mərkəzləşdirilməsi təhsil sisteminin inkişafı üçün lazımi dəstəyin təşkilində köməkçi vasitə ola bilər. Amma dövlət yerlərdə lazımi nəzarəti saxlamalıdır. Belə ki, təhsil standartlarına ölkənin hər yerində riayət olunmalıdır. Bu prosesə hərtərəfli nəzarət və yerli məmurların fəaliyyətlərinin tənzimlənməsi daxil edilməlidir. Dövlət nəzarətindən azad olmanın mümkün formalarını müəyyənləşdirmək vacibdir. Məsələn, bu məqsədlə, hər hansı bir pilot rayonda bir pilot layihə təşkil etmək olar.

 

12. Təhsilin keyfiyyəti və onu əldə etmək imkanlarının monitorinqi

 

 Siyasətin formalaşdırılmasında istifadə etmək üçün respublikanın müxtəlif regionlarında təhsilin keyfiyyəti üzrə etibarlı və müntəzəm məlumatların əldə edilməsi məqsədilə 1—11-ci siniflərdə şagirdlərin biliklərinin qiymətləndirilməsinə dair yeni ümummilli sistemin yaradılmasına ehtiyac vardır. Təhsil əldə etmək üzrə bərabər imkanların təminatına əmin olmaq üçün gender üzrə disaqreqasiya olunmuş davamiyyət göstəricilərinin toplanılması və monitorinqi daha da təkmilləşdiriləcəkdir.

 

3.5. Mədəniyyətin inkişaf etdirilməsi və mədəni irsin qorunması

 

 Hər bir xalqın mədəni irsi onun milli yaradıcılıq potensialının etibarlı göstəricisidir. Mədəni irsin qorunması və inkişaf etdirilməsi ümumilikdə, cəmiyyətin inkişafının və iqtisadiyyatla əlaqəli olan sahələrdən əlavə digər sahələrdə daha yüksək nailiyyətlər əldə etmək cəhdlərinin ayrılmaz bir hissəsidir.

 Azərbaycanda olan müxtəlif muzeylər, kütləvi kitabxanalar, musiqi və incəsənət məktəbləri, tarixi abidələr, park və beynəlxalq nüfuza malik bir sıra arxeoloji məkanlar ölkənin zəngin və rəngarəng mədəni irsə malik olduğunu əks etdirir. Əsrlər boyu burada yaşamış incəsənət xadimləri, musiqiçilər və sənət ustaları bu ölkədə mədəni təhsilin dərin köklərə malik olması faktından xəbər verir.

 Azərbaycan hazırkı keçid dövrü şəraitində, mədəniyyət sahəsində kəskin tənəzzüllə üzləşmişdir. Bir çox kütləvi mədəniyyət mərkəzlərinin (muzeylər, kitabxanalar, parklar, teatr və konsert zalları) əsaslı bərpasına və modernləşdirilməsinə ehtiyac duyulur. Bu, əvvəllər həm infrastrukturun, həm də incəsənət işçilərinin, o cümlədən, bu sahədə təhsil alan tələbələrin dövlət tərəfindən maliyyəşdirilməsi sisteminin zəifləməsi ilə izah olunur. İncəsənət sahəsində tənəzzülün və mədəni irsin itməsinin cəmiyyətə təsiri, səbəbindən asılı olmayaraq, istənilən halda, iqtisadi inkişaf üzrə qarşıya qoyulan məqsədlərlə heç cür müqayisə edilə bilməz. Bu baxımdan, hökumət, yoxsulluğun azaldılması məqsədləri çərçivəsində incəsənət sahəsində tənəzzül meyllərinin qarşısının alınmasına və mədəniyyətin inkişaf etdirilməsinə yönəldilmiş əsas strateji tədbirləri işləyib hazırlamışdır.

 

 Mədəni inkişaf və yoxsulluğun azaldılması

 

 YAİİDP-də qeyd edildiyi kimi, yoxsulluq gəlir və qeyri-gəlir amillərini özündə birləşdirən çoxölçülü bir anlayışdır. Hökumət yoxsulluğun azaldılması ilə bağlı məqsədlərə öz təsirini iki əsas istiqamətdə göstərəcək mədəni irsə və mədəniyyətin gələcək inkişafına qayğının göstərilməsini nəzərdə tutur. Həmin istiqamətlər Siyasət Tədbirləri Matrisində ətraflı qeyd olunur.

 Hazırda mədəniyyət sahəsində çalışan işçilərin əmək haqları çox aşağı səviyyədədir. Buna görə də, incəsənət tədrisi sahəsində çalışan müəllimlərin (təhsil sektorunda əməyin ödənişi sisteminin təkmilləşdirilməsinin bir hissəsi kimi) və dövlət mədəniyyət müəssisələrində çalışan işçilərin əmək haqlarının artırılması yolu ilə mədəniyyət işçilərinin yaşayış səviyyəsinin yaxşılaşdırılması təmin olunacaqdır. Əmək haqqı ödənişinin təkmilləşdirilməsi üzrə həyata keçiriləcək bu addımlar gəlirlə bağlı olan digər siyasət tədbirləri ilə, məsələn, işçilərin sayının tənzimlənməsi və əmək haqlarının dekompressiyasının həyata keçirilməsi ilə paralel şəkildə aparılacaqdır. Bu iqtisadi həvəsləndirmə, həmçinin, göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, bu sahədə potensialın inkişaf etdirilməsinə və mədəni fəaliyyətlə məşğulluğun əhali üçün daha cəlbedici olmasına şərait yaratmağa yönəldilmişdir.

 Mədəniyyət müəssisələrinin inkişaf etdirilməsi yolu ilə yoxsulluğun azaldılmasının ikinci mühüm vasitəsi, xüsusilə, regionlarda bir sıra dövlət kitabxanalarının, muzeylərin, teatrların və incəsənət mərkəzlərinin bərpasına dövlət tərəfindən vəsaitin ayrılmasından ibaratdir. Bu, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, eləcə də, tikinti, nəqliyyat, nəşriyyat və digər sahələrlə bağlı əlavə fəaliyyət növlərinə də tələbi yaratmış olacaqdır.

 Yoxsulluğun azaldılması sahəsində qeyri-gəlir aspektlərini nəzərə alaraq, hökumət, xüsusilə, əhalinin daha yoxsul qruplarının və məcburi köçkünlərin incəsənət məktəbləri və mədəniyyət müəssisələrindən istifadə etmək imkanlarını genişləndirmək niyyətindədir. 1-ci fəsildə qeyd edildiyi kimi, sosial təcridolunma yoxsulluğun gizli qalan tərəflərindən biridir. Ona görə də, bərabər imkanların, informasiyanın, cəmiyyətdə fəaliyyət və iştirak seçiminin təmin olunması yoxsulluğun azaldılması strategiyasının mühüm komponentlərindən biridir.

 Mədəniyyət sahəsi ilə yoxsulluğun azaldılmasının özəl sektorun inkişafı, regional inkişaf və insan resurslarının inkişafı kimi digər strateji məqsədləri arasında əlaqələr aşağıda göstərilmişdir.

 

 Özəl sektorun inkişafı

 

 Dünyanın bir çox ölkələrində, bir qayda olaraq, mədəni irsin qorunub saxlanması və onun fundamental inkişafı, dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi, onun maliyyə vəsaitləri hesabına həyata keçirilir. Buna baxmayaraq, mədəniyyətlə bağlı əlavə fəaliyyət sahələrinə özəl sektorun cəlb olunması da həvəsləndirilə bilər. Buraya müxtəlif təlim proqramları, bədii gecələrin, incəsənət tədbirlərinin və mədəniyyət mərkəzlərinə ekskursiyaların təşkil olunması, nəqliyyat, informasiya texnologiyası və nəşriyyat, eləcə də, pərakəndə satış sahələri aiddir. Bundan əlavə, bəzi mədəniyyət mərkəzləri özəl sektora idarəetməyə verilə bilər. Bütün bunlar, hökumətin inkişaf strategiyasına tam uyğun olaraq, gəlir əldəetmə imkanlarının yaradılmasına birbaşa təsir göstərəcəkdir.

 

 Regional inkişaf və turizm

 

 Turizmin gələcək inkişafı, əsasən, dövlət tərəfindən ilkin maliyyə vəsaitlərinin təmin edilməsi ilə mövcud mədəniyyət mərkəzlərinin bərpası və bununla da regionlara mədəni marağın artırılması vasitəsilə mümkün olacaqdır. Bununla belə, hökumət, bərpasının maliyyələşdirilməsi üçün mədəniyyət obyektlərinin seçilməsi zamanı yeni iş yerlərinin və gəlir əldə etmək imkanlarının yaradılmasına imkan verəcək, eləcə də, kitabxana və incəsənət məktəbləri kimi əhalinin istifadəsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək obyektlərin seçilməsinə xüsusi diqqət yetirəcəkdir. Turizmin inkişafı da, eyni zamanda, bununla əlaqədar işlərin icrası və monitorinqi ilə bağlı yerlərdə iştirakın həvəsləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edə bilər.

 

 İnsan resurslarının inkişafı

 

 Mədəni fəaliyyətin inkişaf etdirilməsi və bu sahədə bərabər imkanların daha da yaxşılaşdırılması ölkədə mövcud mədəni potensialın gücləndirilməsinə birbaşa təsir edəcəkdir. Bu, həmçinin, gələcəkdə hökumətin potensialın reallaşdırılması üçün resursların daha ədalətli şəkildə bölüşdürülməsi ilə bağlı cəhdlərini də tamamlamış olacaqdır. Nəhayət, Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzlərinin uğurlu bərpası onun beynəlxalq aləmdə mədəni nüfuzunu qaldıracaq və bu da, öz növbəsində, zəruri olduqda, xarici maliyyə vəsaitlərinin və incəsənət sahəsi üzrə qrantlarının əldə edilməsinə şərait yaradacaqdır.

 

3.6. Səhiyyə islahatları

 

 90-cı illərin birinci yarısında səhiyyə sektorunda vəziyyətin ciddi surətdə pisləşməsi meylləri müşahidə edilirdi. Bu sahədə real əmək haqqı azalmış, maliyyə vəsaitinin olmaması immunizasiya proqramlarını həyata keçirməyə imkan verməmiş, yoluxucu xəstəliklər artmış və səhiyyə göstəriciləri nisbətən aşağı düşmüşdür (1-ci fəsil). 1995-ci ildən başlayaraq, yaranmış vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün ciddi tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı. Bunun bir hissəsi kimi, bəzi tibb xidmətlərində dəyişikliklər edildi və bir çox səhiyyə xidmətləri, o cümlədən, əczaçılıq xidmətləri özəlləşdirildi. 1998-ci ildə səhiyyə sistemində islahatların təşkil olunması və həyata keçirilməsi məqsədilə Dövlət Komissiyası yaradıldı və 1999-cu ildə səhiyyə islahatı üzrə konsepsiya sənədi qəbul edildi.

 Səhiyyə sektorunda islahatların əsas istiqaməti hazırda ilkin səhiyyə xidmətlərinə yönəldilibdir. Sovet dövründə əhalinin stasionar tibbi xidmət ilə təmin olunmasına — xəstəxanaların tikilməsinə, xəstəxana çarpayılarının sayının artırılmasına daha çox fikir verilirdi. Amma yoxsulların üzləşdiyi əsas səhiyyə problemləri yoluxucu xəstəliklər, kəskin respirator infeksiyaları, ishal və başqa xəstəliklərdir ki, onların da ən yaxşı və səmərəli müalicəsi ambulatoriya şəraitində mümkündür. Ona görə də, indi səhiyyə islahatı sahəsindəki səylər keyfiyyətli və hamının əldə edə biləcəyi ilkin səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsi üçün potensialın təkmilləşdirilməsinə yönəldilibdir. Son üç il müddətində beş rayonda islahat tədbirləri həyata keçirilmişdir. Bu təcrübədən görünür ki, həyata keçirilmiş islahatlar əhalinin, xüsusilə, yoxsulların daha keyfiyyətli tibbi xidmət əldə etməsinə imkan verdiyinə görə, müsbət təsirə malikdir. Hökumət növbəti üç il müddətinə digər beş rayonda BMTUF-un və DB-nin dəstəyilə İlkin Səhiyyə Xidməti layihəsini həyata keçirəcəkdir.

 İslahatın ikinci əsas istiqaməti rentabelli səhiyyə xidmətlərinin, yəni, əhalinin sağlamlıq vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasında səmərəliliyi sübut olunmuş və nisbətən aşağı xərclərlə göstərilə bilən xüsusi tədbirlərin işlənib hazırlanmasının üzərinə düşür. Belə tədbirlərə səhiyyə sistemində maarifləndirmə kampaniyaları, təkmilləşdirilmiş immunlaşdırma proqramları, uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin əlaqəli şəkildə aparılması, təhlükəsiz analıq, yeni doğulmuşlara qayğı, duzun yodlaşdırılması proqramı kimi təkmilləşdirilmiş müalicə praktikaları daxildir.

 Səhiyyə islahatının yuxarıda göstərilmiş bu iki əsas istiqaməti (ilkin səhiyyə xidmətinin təkmilləşdirilməsi və rentabelli səhiyyə xidmətinin tətbiq olunması) mürəkkəb və bahalıdır. Onlar ehtiyatla planlaşdırılmanı və sınaq layihələrin həyata keçirilməsini tələb edir. Ona görə də, bu cür tədbirlər beynəlxalq donorlarla əməkdaşlıq şəraitində mərhələli şəkildə həyata keçirilir.

 Minilliyin İnkişaf Məqsədlərinə uyğun olaraq, strateji məqsədlərə ölkədə 5 yaşından aşağı uşaq və ana ölümü səviyyəsinin azaldılması, həmçinin, təhlükəsiz içməli sudan istifadə imkanları üzrə monitorinq keçirilməsi daxildir. Bunların həyata keçirilməsi məqsədi səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətini və onları əldə etmək imkanının yaxşılaşdırılması olan ümumi səhiyyə islahatının bir hissəsi kimi nəzərdə tutulur. İslahat, həmçinin, bir çox geniş yayılmış xəstəliklərin «müalicəsindən» onların «qarşısının alınması və müalicəsinə» keçilməsini də nəzərdə tutur.

 Hökumət geniş ilkin səhiyyə xidməti islahatı üzrə donorlarla əməkdaşlıq etməklə yanaşı, bu məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün aşağıdakıları nəzərdə tutur:

 Səhiyyə sektorunda xərclərin artırılmasını (OMXS);

 Səmərələşdirmə tədbirlərinin növbəti büdcə ayırmalarındakı ixtisarlara məruz qalmamasını təmin etmək üçün çevik büdcə planlaşdırılması sisteminin tətbiq edilməsini;

 Donor təşkilatları ilə birlikdə ilkin tibb xidmətinin adambaşına düşən əsas paketi üzrə xərclərin müəyyən olunması və bunu təmin etmək üçün hökumətin xərclərinin tədricən artırılması istiqamətində işləməsini və buna paralel olaraq, pullu tibbi xidmətdən ünvanlı azadolma sisteminin yaradılmasını, eləcə də, tibbi sığortanın təkmilləşdirilməsini;

 Səhiyyə işçilərinin əmək haqlarının artırılmasını;

 İmmunlaşdırma Proqramlarının maliyyələşdirilməsini tamamilə (Hepatit B istisna olmaqla) öz üzərinə götürməsini;

 Anaların və uşaqların rifahının yaxşılaşdırılması, o cümlədən, vərəm, malyariya, yod çatışmazlığı, İİÇV və QİÇS kimi xəstəliklərin azaldılması üzrə maarifləndirmə tədbirlərinin həyata keçirilməsini;

 İctimaiyyətin, xüsusilə yoxsulların sağlam həyat tərzi və qidalanma üzrə biliklərinin artırılması kampaniyalarının planlaşdırılmasını;

 Əhalinin reproduktiv sağlamlığının qorunması üzrə müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsini;

 Əsas səhiyyə göstəriciləri üzrə Beynəlxalq Standartların tətbiq edilməsi və məlumatların toplanması üzrə metodların yaxşılaşdırılmasını;

 Müraciət edənlərə daha əlverişli olan xidmətlərə keçmək ehtiyacı və əhalinin ən həssas qrupları arasında geniş yayılmış xəstəliklərin müalicəsindən daha çox onların qarşısının alınmasına diqqətin yönəldilməsinin zəruriliyinə dair məlumatlılığın artırılması da daxil olmaqla, səhiyyə sektoru işçilərinin hazırlanmasının təkmilləşdirilməsini;

 Təmiz içməli sudan istifadə edilməsi imkanları, həmçinin, sağlamlığa təsir edən digər ətraf mühit faktorları üzrə monitorinqin keçirilməsini.

 Aşağıda ilkin səhiyyə xidməti islahatının bəzi elementlərinin qısa xülasəsi verilir; sonra isə, yoxsullara səhiyyə xidmətinin təkmilləşdirilməsi və bu xidmətləri əldə etmək imkanlarının təmin olunması üçün narahatlıq doğuran bəzi məqamlara toxunulur.

 

1. İlkin səhiyyə xidməti islahatları

 

 Bu islahatın əsas elementi xəstəxana çarpayılarının sayının azaldılması, işçilərin və vəsaitin ambulator xidmətlərə yönəldilməsi üçün səhiyyə xidmətlərinin səmərəliliyinin təmin olunmasıdır. İslahat, eyni zamanda, xidmətlərin xəstəliklərin müalicəsindən daha ucuz başa gələn və səmərəli olan profilaktik tədbirlərə istiqamətlənməsini nəzərdə tutur.

 Digər vacib element əsas dərmanlarla təminatın yaxşılaşdırılması və dərmanlardan səmərəli istifadənin təbliğ olunmasıdır. Burada dərman itkisindən və dərmanların lazımi səviyyədən çox istifadəsinin qarşısını almaq üçün dərmanların idarə olunması və onlardan səmərəli istifadə edilməsi üzrə səhiyyə işçilərinin təlim keçməsi nəzərdə tutulur. Bunun bir hissəsi kimi, dövr edən dərman fondları kimi adlandırılan fondlar bəzi rayonlarda eksperimental əsaslarla tətbiq edilir.

 Digər əhəmiyyətli element «Uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin əlaqəli şəkildə aparılması» proqramının tətbiq edilməsidir. Bu, qidalanma, immunizasiya, kəskin respirator xəstəliklərin, diyareya xəstəliklərinin və malyariyanın müalicəsini əhatə edir.

 İlkin səhiyyə xidməti islahatına, həmçinin, səhiyyənin idarə olunması metodlarının təkmilləşdirilməsi və ictimaiyyətin səhiyyə şuralarının yaradılması, təhsil kampaniyaları və s. vasitəsilə əhalinin iştirakının təbliğ edilməsi daxildir.

 Səhiyyə sistemində əsas problemlərdən biri, xüsusilə, yoxsullar üçün keyfiyyətli dərmanları münasib qiymətlərlə almaq imkanının təmin olunmasıdır. Hal-hazırda digər alternativlərin olmadığı şəraitdə xəstələr özəl sektorda dərmanlar axtarmağa məcbur olurlar və çox vaxt bu, güzəştli qiymətlərlə müxtəlif çeşidli dərmanların alınmasını təmin edən yaxşı inteqrasiya olunmuş sistemin təklif edə biləcəyi qiymətlərdən nəzərə çarpacaq dərəcədə daha yüksək qiymətlərlə olur. İslahat proqramı bu problemi səmərəli dərman istifadəsi üzrə təlimlər və əhalinin daha həssas qruplarının imkanlarını yaxşılaşdırmaq üçün müxtəlif sxemlərin sınaqdan keçirilməsi yolu ilə həll etməyə çalışır.

 

2. Tam uşaq immunlaşdırma paketinin təmin edilməsi

 

 Əhalinin digər qruplarına nisbətən yoxsullar arasında uşaq ölümü səviyyəsi nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəkdir. 1998-ci il üçün bu rəqəm bir yaşından aşağı uşaqlar üçün 1,000 diri doğuşa 17 olmuşdur. BMTUF-un hesablamalarına görə, yoxsul əhali arasında bu səviyyələr 102 və 133 nəfərə qədər yüksələ bilər. Ciddi uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin və ölümünün qarşısının alınmasının ən düzgün yolu ağır yoluxucu xəstəliklərə qarşı immunlaşdırmanın təmin edilməsidir. Azərbaycanda nisbətən geniş immunlaşdırma sistemi həyata keçirilir. BMTUF Geniş İmmunlaşdırma Proqramı üzrə milli siyasətin həyata keçirilməsinə və BSJ, AGDT, ADT, qızılca və poliomielit peyvəndləri ilə təmin olunmasına köməklik etmişdir. PİQA-nın köməkliyi ilə hepatit B vaksini də tətbiq olunmaqdadır.

 Hepatit B vaksinindən başqa bütün peyvəndləmə proqramının bir uşaq üzrə xərcləri təxminən 10 ABD təşkil edir. Bu, təkcə bütün ailələrin və xüsusilə yoxsulların yalnız həyatlarını xilas edib, onların xərclərini azaltmır, həm də, onları xəstəxanada çarpayının daha bahalı xərclərindən qoruyur. VİQA proqramı vasitəsilə pulsuz təmin olunan hepatit B vaksinindən başqa digər vaksinlərin xərcləri hər uşaq başına 2 ABD-dir. Keçmişdə vaksinlər tamamilə BMTUF tərəfindən təmin olunsa da, 2003-cü ildən etibarən hökumət, hepatit B vaksini istisna olmaqla, vaksinlərlə əlaqədar bütün xərcləri öz üzərinə götürəcəkdir.

 Hökumət, həmçinin, immunizasiya proqramlarının əhatəsinin və effektliliyinin monitorinqini təkmilləşdirmək üçün beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığını genişləndirəcəkdir.

 

3. Anaların sağlamlığının və yeni doğulmuş körpələrə qayğının yaxşılaşdırılması

 

 Hökumət anaların sağlamlığına və yeni doğulmuşlara qayğı xidmətlərinə imkanın yaxşılaşdırılmasında maraqlıdır. Bu, ilkin səhiyyə xidməti islahatının bir hissəsidir və bu, ana və uşaq ölümü səviyyəsinin azaldılması üçün hökumətin öhdəliyini əks etdirir.

 Ana ölümü səviyyəsi analar üçün səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və bu xidmətlərdən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi hesabına azaldılacaqdır. Səhiyyə Nazirliyi (SN), donorların köməkliyi ilə «Təhlükəsiz Analıq və Yenidoğulmuşlara Qulluq» Layihəsi üzərində işləyir. Buraya səhiyyə işçilərinin, xüsusilə, ilkin tibbi xidmət səviyyələrində potensialın artırılması, sağlam həyat tərzləri üzrə hamilə qadınların və yeniyetmə qızların məlumatlılığının artırılması, analar üçün əsas səhiyyə xidmətlərinə imkanın yaxşılaşdırılması, doğum evlərində «ana-uşaq» üçün xoş məramlı mühitin yaradılması və məcburi köçkün və qaçqınlar daxil olmaqla, zəif əhali təbəqəsinə yönəldilməklə analar üçün lazımi xidmətlərin göstərilməsinin təmin olunması aiddir.

 Anaların və yeni doğulmuşların rifahının yaxşılaşdırılmasının ən münasib yolu ana südü ilə qidalanmanın təbliğ olunmasıdır. Sorğular göstərir ki, doğmuş qadınların əksəriyyəti ana südü ilə qidalanmanın faydaları haqqında bilir və 6 ay müddətində öz uşaqlarını ana südü ilə qidalandırmaq niyyətindədirlər. Amma, 2000-ci ildə keçirilmiş BMTUF-un ÇGKS-nin nəticələrinə əsasən, yeni doğulmuşların yalnız 10%-dən azı həyatlarının ilk 3 ayı ərzində tam olaraq ana südü ilə qidalanmışlar. Ana südü əvəzedicilərinin verilməsinin geniş yayılmış praktikası ayda 15—20 ABD xərc deməkdir ki, yoxsulların da buna imkanı yoxdur. Ona görə də,qadınların öz uşaqlarını ilk 6 ay ərzində yalnız ana südü ilə qidalandırmağa öyrədilməsini davam etdirmək üçün səylər göstərilməlidir və bu səylərin, xüsusi olaraq, yoxsullara istiqamətləndirilməsi lazımdır. Digər səmərəli müdaxilə körpə dostu xəstəxanalarının tətbiq olunmasıdır. Bu təşəbbüs artıq Bakıda və bir neçə rayonda sınaqdan keçirilib və müsbət nəticələr verir.

 Səhiyyə sektorunda islahatın digər əsas komponenti uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin müalicəsinin əlaqəli şəkildə aparılmasıdır. Burada məqsəd qidalanma, immunizasiya, kəskin respirator xəstəliklər, ishal xəstəliklərinə nəzarət və malyariya üzrə uşaqlıq dövrü xəstəliklərinin idarə olunmasını təkmilləşdirməkdir.

 Bu komponentə əsas dərmanların təmin edilməsinin yaxşılaşdırılması, səhiyyə maarifi materialları, səhiyyə işçilərinin təlimi və uşaqlara daha yaxşı qulluq üzrə ictimaiyyətin biliklərinin artırılması daxildir.

 Ana və uşaq ölümü səviyyəsinin yaxşılaşdırılması üçün də səylər davam edir. Bunlara informasiya toplanması sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş anlayışlardan ardıcıl istifadə olunması daxildir.

 

4. Vərəm xəstəliyi

 

 2000-ci ildə vərəmlə xəstələnənlərin sayı 5,123 olmuşdur ki, bu da 100,000 əhaliyə 63,7 nəfər deməkdir. Bu rəqəmin digər MDB ölkələrindəki səviyyədən aşağı olmasına baxmayaraq, Avropa İttifaqı səviyyəsindəki 12 nəfərdən və ya Şərqi Asiya üzrə orta hesabla 50 nəfərdən hələ də nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəkdir. Xüsusi dəlillərin olmamasına baxmayaraq, bu insanların çoxunun yoxsul olduğu ehtimal olunur, çünki vərəm aşağı sanitariya şəraitində kəskinləşən xəstəlikdir.

 SN ÜST ilə birgə 1995-ci ildə 3 pilot rayonda həyata keçirilmiş «Birbaşa Müşahidə Olunan Müalicə» strategiyasının təbliğ olunmasında iştirak edir. Bu proqram, əsasən, birbaşa müşahidə altına götürülmüş xəstələrin pulsuz dərmanlarla müalicəsi üçün həkimlərin və tibb bacılarının təliminə yönəldilmişdir. Buraya, həm vərəm, həm də sağlam həyat tərzi üzrə təhsil proqramları da daxildir.

 Ümumiyyətlə, vərəm, vaxtında müdaxilə, həmçinin, onun qarşısını almağa yönəldilmiş maarifləndirmə kampaniyaları vasitəsilə daha uğurla müalicə olunur. Bu xəstəliyin müalicəsi ilkin mərhələlərdə asan və ucuzdur. Hökumət, həmçinin, əhalinin vərəmə qarşı BSJ vaksinasiyası ilə əhatə olunması vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üzrə beynəlxalq donorlarla əməkdaşlıq edəcəkdir.

 

5. Yod çatışmazlığı xəstəlikləri və universal duz yodlaşdırılması

 

 Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra yodlaşdırılmış duz daha idxal olunmur və xüsusilə, ölkənin şimal, cənub və qərb ərazilərində, kənd yerlərində yaşayan azyaşlı uşaqlarda epidemik yod çatışmazlığı müşahidə olunur. Bu təkcə boğaz uru törətmir, birinci növbədə, mərkəzi sinir sisteminə təsir edərək, böyümə və potensial inkişaf üçün çoxlu sayda problem yaradır. Hökumət 2001-ci ildə Yod Çatışmazlığı Xəstəliklərinin kütləvi profilaktikası məqsədilə yodlaşdırılmamış duzun istehsalını, idxalını və satışını qadağan edən qanun qəbul etmişdir.

 

6. Malyariya

 

 90-cı illərin əvvəllərində malyariya ilə xəstələnmə hallarında sürətli artım var idi. Amma, 1996-cı ildən başlayaraq, bu istiqamət əksinə dəyişdi. 1999-cu ildə qeydə alınmış malyariya ilə xəstələnmə hallarının sayı 1988-ci ildəki sayının yarısından da az olmuş və bu hal 2000-ci ildə 100,000 nəfərə 19 nəfər və ya 1,600 xəstələnmə hallarına və 2001-ci ildə 1,058 xəstələnmə hallarına düşməkdə davam etmişdir. Burada hökumət bu xəstəliyin təhlükəsi və onun yayılmasının qarşısının necə alınması barədə ictimaiyyətin biliklərinin artırılmasını öz üzərinə götürmüşdür. Yeni proqram endemik ərazilərdə çoxlu sayda evkalipt ağaclarının əkilməsindən ibarətdir. Bu ağaclar sürətlə böyüyür və çoxlu miqdarda suyu özünə çəkərək ağcaqanadların çoxalma yerlərini məhdudlaşdırır.

 

7. Sağlam həyat tərzinin təbliğ olunması

 

 Səhiyyənin əksər problemləri əhalinin həyat tərzi ilə birbaşa əlaqələdir. Belə ki, qeyri-düzgün qidalanmaq, gigiyena qaydalarına əməl etməmək, spirtli içkilərə aludəlik, siqaret çəkmək, təhlükəli seks, bu baxımdan ciddi problemlər hesab edilir.

 SN bir sıra beynəlxalq təşkilatların və QHT-lərin köməyi ilə məsləhət xidmətləri və səhiyyə sistemində maarifləndirmə vasitəsi ilə sağlam həyat tərzini təbliğ etməyə təşəbbüs göstərmiş və xüsusilə, gənc əhaliyə yönəldilmiş kampaniyalar hazırlamışdır. Bu səylər davam etdirilməlidir. Digər sektorlar və mütəxəssislər də bu işdə iştirak etməlidirlər, məsələn, səhiyyə maarifi məsələsi TN ilə əməkdaşlıq əsasında məktəblərin tədris proqramlarına daxil ediləcəkdir. Spirtli içkilərə, narkotik və digər maddələrə aludəliyə qarşı da kampaniyalar aparılmışdır və bunlar davam etdiriləcəkdir.

 Cinsi yolla yoluxan xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üçün həm maarifləndirmə səyləri, həm də dərmanların təmin olunması vasitəsilə xüsusi diqqətin göstərilməsi lazımdır. BMTƏF cinsi yolla ötürülən xəstəliklərin qarşısını almaq üçün direktivlər hazırlamışdır. Bu direktivlər və nəşrlər fasilitatorlar və iştirakçılar üçün, həmçinin Azərbaycanın kənd yerlərində xidmət göstərənlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Hökumət ictimaiyyətin, xüsusilə, gənclərin İİÇV/QİÇS üzrə məlumatlılığının artırılması işini daha da gücləndirəcəkdir.

 

8. Əhalinin reproduktiv sağlamlığının qorunması

 

 Spiralvari yoxsulluğun əsas səbəblərindən biri böyük ailələrdir. Yoxsullar arasında daha böyük ailələr, səhiyyə xidməti xərcləri də daxil olmaqla, ümumi xərclərin artımına və çox vaxt kifayət qədər ərzaq olmadığından, nəzərə çarpacaq dərəcədə, az qidalanmaya şərait yaradır. 1-ci fəsildə verilmiş ETM-in nəticələri göstərir ki, 6-dan artıq üzvü olan ailələrin yoxsullaşma riski xüsusilə yüksəkdir.

 BMTUF-un sorğusuna əsasən, cütlərin 55%-i ailə planlaşdırılması metodundan istifadə edir. Amma müasir metodların tətbiqi 1/3-dən azdır və əhali qrupları arasında nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlənir. Ənənəvi metodlar daha az effektlidir və ola bilsin ki, onların geniş istifadəsi abortların yüksək faizinə şərait yaradır (hər 4 diri doğuşa 1 abort). Ailə planlaşdırılmasının müasir metodlarının baha başa gəlməsi yoxsulların onlardan istifadə etməsini çətinləşdirir. Nəticədə, onlar effektsiz metodlardan və bir də, daha çox xərc tələb edən abortdan istifadə edirlər.

 Yoxsulları böyük ailələrin iqtisadi cəhətdən zərərli nəticələrindən, abortların xərclərindən və əzablarından aydın şəkildə qorumaq üçün onlara kontraseptikanın müasir metodları verilməlidir. Bu, müasir metodların fəal təbliğini, tədrisini və onlara çatmaq imkanlarını ehtiva edir.

 BMTƏF-in dəstəyi ilə Reproduktiv Sağlamlıq və Ailə Planlaması (RSAP) üzrə proqram Azərbaycanda 1994-cü ildən fəaliyyət göstərir. Proqramın 1-ci hissəsi — Ailə Planlaması (AP) — ölkədə 1994—1999-cu illərdə həyata keçirilmişdir. Proqramın həyata keçirilməsi məqsədilə 7 mərkəz açılmışdır: Qusarda, Şəkidə, Masallıda, Gəncədə və Naxçıvanda hər birində 1 mərkəz, Bakıda isə 2 mərkəz. Mərkəzlər müvafiq avadanlıq və kontrasepsiya ilə təchiz edilmişdir. Ailə planlaması üzrə Azərbaycanın səhiyyə müəssisələrinin mama-ginekoloqlarına, mamalara təlim proqramı keçmək üçün 12 aparıcı təlimçi hazırlanmışdır, Beləliklə, ailə planlaması üzrə 1,000-ə yaxın mama-ginekoloq və mamalar hazırlanmışdır ki, bu da əhaliyə keyfiyyətli xidmət göstərilməsinə və məlumat verilməsinə səbəb olmuşdur. Xəstələrin məlumatlılığını artırmaq məqsədilə bukletlər, broşurlar və plakatlar buraxılmışdır.

 Proqramın ikinci hissəsi — «Əhalinin reproduktiv sağlamlığının qorunması» 2000-ci ildə başlanmışdır. Proqram hazırda SN-in nəzdində fəaliyyət göstərən Reproduktiv Sağlamlıq və Ailə Planlaması üzrə Mərkəz tərəfindən davam etdirilir. Azərbaycan əhalisinin reproduktiv sağlamlığı üzrə Milli Strategiya hazırlanmışdır ki, bu da, şəhərdən və xəstəxanalardan uzaqda yaşayan ailələrə, o cümlədən, qaçqın və məcburi köçkünlərə, yoxsulluq həddindən aşağı yaşayan insanlara xidmət etməyə imkan verəcəkdir. Proqramın bu mərhələsinin həyata keçirilməsi üçün Ağdaş, Şamaxı, İsmayıllı, Qəbələ, Cəlilabad, Lənkəran, Salyan, Xaçmaz şəhərlərində daha 8 mərkəz yaradılmışdır. Hazırda SN və icraçı orqan hesab edilən Mərkəzin birgə səyi ilə Bərdə, Tərtər, Ağdam, Mingəçevir və Yevlax şəhərlərində qaçqın və məcburi köçkünlərin böyük hissəsinin yaşadığı yerlərdə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən yaradılmış mərkəzlərin də RSAP üzrə mərkəzlər şəbəkəsinə daxil edilməsi həyata keçirilir. Layihənin həyata keçirilməsində Bakıdan və respublikanın digər rayonlarından olan 350-yə yaxın mama-ginekoloqlara təlimlər keçilmiş və AP, cinsi yollarla yoluxan xəstəliklərdən qorunmaq, o cümlədən RSAP üzrə yeniyetmələr üçün broşurlar buraxılmışdır. Gələcəkdə reproduktiv sağlamlıq üzrə mərkəzlərin sayının 21-ə çatdırılması nəzərdə tutulmuşdur.

 

9. Təmiz suyun əldə edilməsi

 

 Uşaqlarda xəstəlik və ölümün əsas səbəblərindən biri, adətən, çirkli suyun yaratdığı ishaldır. Bu, təkcə əlavə səhiyyə xidmətləri xərclərinin yaranması və gəlirin itirilməsi ilə nəticələnmir, həm də mövcud olan az sayda qida məhsullarını mənimsəmək qabiliyyətini azaldaraq, qidalanmanın çətinləşməsinə səbəb olur. Bütün icmaların kifayət qədər təmiz su mənbələri ilə təmin olunması həddindən artıq böyük əhəmiyyətə malikdir.

 BMTUF-un 2000-ci ildə keçirdiyi ÇGKS-ə əsasən, əhalinin 76%-nin təmiz, içməli su əldə etmək imkanı vardır. Bu, həddindən artıq yüksək göstərilmiş rəqəm ola bilər. Çünki bu, eyni zamanda, bütün kəmər ilə gələn suyun təhlükəsiz olması deməkdir. Kənd yerlərində, o cümlədən, ölkənin bir sıra ərazilərində olduğu kimi, cənub hissəsində də təmiz su təchizatı çatışmır. Səhiyyə sektorunun su üzrə yeganə funksiyası onun keyfiyyətinin monitorinqinin həyata keçirilməsidir, su təminatı isə yerli və mərkəzi hökumət orqanlarının vəzifələrinə aiddir. Bu baxımdan, müntəzəm və etibarlı monitorinq sisteminin yaradılması nəzərdə tutulmuşdur.

 

10. Monitorinq göstəriciləri

 

 İdarəetmənin yaxşılaşdırılması üçün lazım olan tələblərdən biri də səhiyyə xidmətinin göstərilməsinin bütün aspektlərinə aid vaxtında və dəqiq informasiyanın mövcud olmasıdır. Tutarlı məlumatların olmaması səmərəli qərar qəbuletmə prosesini çətinləşdirir. Məlumatlar nadir hallarda dəqiq və vaxtında əldə edildiyindən, onların əsasında qərarlar da nadir hallarda qəbul edilir, beləliklə, nəticədə məlumatların dəyəri tam qiymətləndirilmir.

 Milli səviyyədə güclü təməl yaradılmasına baxmayaraq, bir sıra aspektlərin inkişaf etdirilməsinə böyük ehtiyac vardır. Birinci aspekt səhiyyə xidmətlərinin əsas göstəricilərinin əsaslandığı əhalinin təbii hərəkəti üzrə statistikanın dəqiq sistemidir. Bu sistem doğum və ölüm göstəricilərinə əsaslanır, hər bir doğuşa, ölümə və hər bir ölümün səbəbinə aid məlumatları əhatə edir. Belə bir sistem olmadan, daha səmərəli, birbaşa tədbirlər vasitəsilə spesifik əhali qruplarına, xüsusilə, yoxsullara istiqamətlənmək çətindir. 2002-ci ildən SN tərəfindən bu sistemin layihəsi hazırlanıb və onun həyata keçirilməsinə qərar verilibdir. Bəzi kompüter avadanlıqları alınmaqdadır və hazırda proqram təminatı yaradılır. Əhalinin təbii hərəkəti üzrə statistikanın dəqiq sisteminin həyata keçirilməsi regional səviyyədə təlimləri təşkil edəcək və bu, icraya nəzarət edən qrup vasitəsilə həyata keçiriləcəkdir. Bu qrupun yaradılması, dərsliyin hazırlanması və sistemin bir neçə rayonda həyata keçirilməsi üçün ilkin maliyyə vəsaiti BMTƏF tərəfindən təmin olunacaqdır. Gələcəkdə bu sistemi digər rayonlarda da tətbiq etmək üçün maliyyə vəsaiti tələb olunacaqdır.

 Yuxarıdakı mətndə qeyd olunduğu kimi, 5 yaşınadək uşaq ölümü səviyyələri haqqında məlumatların toplanılması sistemi təkmilləşdirilməli və onların müəyyən edilməsi beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmalıdır, həmçinin, təmiz su əldə etmək imkanının monitorinqi üçün sistem yaradılmalı və həyata keçirilməlidir.

 BMTUF ölkədə hökumətin səhiyyə göstəricilərinə monitorinq qabiliyyətini artırmaq məqsədilə ÇGKS-i yerlərdə həyata keçirilməsi üçün DSK ilə əməkdaşlıqla bağlı razılıq əldə etmişdir. Bu sorğunun elementləri, xüsusilə, antropolometrik ölçülərin toplanılması müntəzəm əsaslarla ETM-ə də daxil edilə bilər.

 

11. Büdcənin planlaşdırılması və idarə olunması

 

 Səhiyyə sektorunda büdcənin planlaşdırılması üçün dörd əsas məsələ qeyd edilməlidir. Birincisi, dövlət xərclərində ümumi artım tələb olunur. Səhiyyə xərcləri 1995-ci ildəki Ümumi Daxili Məhsulun 1.4%-indən 2001-ci ildə 0.9%-inə qədər düşmüşdür. Bu prosesin əks xarakter alması üçün səylər 2003—2005-ci illər üzrə OMXS-ə daxil edilmişdir (Əlavə 2).

 Amma ümumi maliyyələşdirmədə bu artım problemləri həll etməyəcək, xüsusilə ona görə ki, planlaşdırılmış artımlar real olmalı və büdcədəki gəlir artımları ilə əlaqələndirilməlidir. SN bəzi tibbi xidmətlərə qiymətlər tətbiq etməklə mövcud vəsaitləri artırmağa çalışmışdır və bu, hazırda dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin 10%-ni təşkil edir. Bununla yanaşı, indiki iqtisadi şərait nəzərə alınaraq, əhalinin müəyyən təbəqəsi ödənişdən azad edilmişdir ki, bu da əhalinin 75%-ni əhatə edir. Bu baxımdan, bu mənbə vasitəsilə gələcək artımı nəzərdə tutmaq real olmaz. Pullu tibbi xidmətdən əldə edilmiş vəsait səhiyyə müəssisələrində çalışan tibb işçilərinin sosial rifah halının yaxşılaşdırılmasına və müəssisənin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsinə yönəldilə bilər. Beləliklə, bu mənbə hesabına səhiyyə müəssisələrinə ayrılan maliyyə vəsaitinin artması büdcə ayırmalarının azaldılmasına əsas vermir, əksinə, onun artırılması zəruridir. Amma ödənişlərdən azad edilmənin ünvanlılığını təkmilləşdirmək üçün səylər edilə bilər. Bu, yuxarıdakı sosial yardım islahatı bölməsində göstərildiyi kimi, digər sosial müdafiə tədbirlərinin ünvanlığı istiqamətində tədbirlərə uyğun olaraq həyata keçirilə bilər.

 İkinci məsələ vəsaitlərin səmərələşdirilməsi ilə əlaqədardır. Səhiyyə sektoru özünün bütün problemlərini artırılmış büdcə ayrılmaları və pullu xidmətlərdən əldə edilən gəlirlər vasitəsilə həll edə bilmədiyindən, əldə olan vəsaitlərinin istifadəsini səmərələşdirmək üçün tədbirlər görməlidir. Bunların çoxu xəstəxana xidmətlərindən ambulator ilkin səhiyyə xidmətlərinə keçməklə və BMTUF-un və DB-nin köməkliyi ilə digər tədbirlərin pilot nümunələrini hazırlamaqla həyata keçirilə bilər.

 Üçüncü məsələ yeni büdcə normalarının hazırlanması və büdcə çevikliyinin təmin edilməsidir. Ölkə üzrə və hər bir rayon üzrə büdcə normalara — məhz xəstəxana çarpayılarının, tibbi mütəxəssislərin və farmasevtlərin sayına və digər göstəricilərə əsasən ayrılır. Bunlar dəyişməz olaraq standartlaşdırılmışdır və müxtəlif rayonların xüsusi ehtiyaclarını (məsələn, xəstəlik hallarının artmasını) nəzərə almır. Büdcə ayrılmaları üçün normalar dəyişdirilməlidir: ya adambaşına əsasla, ya regional xüsusiyyətlərə, ya da xəstələrin sayına əsasən hesablanmalıdır. Bunun bir hissəsi kimi, əsas ilkin tibbi xidmətlərin minimal paketinin xərclərinin hesablanmasına və belə paketin hazırlanaraq, adambaşına düşən xərclər əsasında büdcə vəsaitlərinin ayrılmasına ehtiyac vardır.

 Dördüncü məsələ səhiyyə sektorunda əmək haqlarının artırılmasıdır. Büdcənin yarısının əmək haqlarına sərf olunmasına baxmayaraq, onlar çox aşağıdırlar. Səhiyyə sistemində əmək haqqı ölkə üzrə orta əmək haqqının 30%-ini təşkil edir. Belə ki, 2000-ci ildə səhiyyə sektorunda bu rəqəm 50,216 AZM (10.4 ABD) olmuşdur. Bu, son nəticədə işçilərin işə olan marağını azaldır və qeyri-rəsmi ödənişlərə şərait yaradır.

 OMXS-də növbəti 3 il ərzində səhiyyə sektorunda əmək haqlarının daha sürətlə artırılması nəzərdə tutulur.

 

 Cədvəl 3.2. Ümumi səhiyyə xərclərinin bir hissəsi kimi ümumi sektor büdcəsi daxilində əmək haqlarının və digər büdcə xərclərinin payı, %-lə

 

Untitled-1 copy

 Həmçinin, səhiyyə sektorunda vəsaitlərin idarə olunması üçün həlledici məsələ həmin sektora bütün maliyyə axınlarının monitorinqi sistemidir. Bu sistem hələ də ilkin mərhələdədir, amma səhiyyə sistemi daxilində maliyyənin idarə olunmasına və şəffaflığın artırılmasına doğru mühüm bir addımdır. Bu sistemin təkmilləşdirilməsi və genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.

 

3.7. İdmanın və bədən tərbiyəsinin inkişaf etdirilməsi

 

 İdmanın inkişaf etdirilməsi müxtəlif yollarla yoxsulluğun azaldılması məqsədləri ilə əlaqəlidir. Bədən tərbiyəsinin inkişaf etdirilməsi xüsusilə, gənclər arasında daha sağlam həyat tərzinin təşviqinə şərait yaradır. Bu, sağlamlıq barədə ümumi məlumatlılığın yüksək səviyyədə olması, siqaret, narkotik maddələr və spirtli içkilərə aludəlik kimi sağlamlığa xələl gətirən vərdişlərin qarşısının alınması kimi müsbət nəticələrə yol aça bilər. Sağlam həyat tərzinin təşviq edilməsinin zəruriliyi hökumətin səhiyyə islahatları üzrə siyasət tədbirlərində vurğulanmışdır. Bunun bir hissəsi kimi, xüsusilə gənclər üçün idman mərkəzlərindən istifadə imkanlarının yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulmuşdur.

 İdman mərkəzlərindən istifadə etmək üçün bərabər imkanların daha da yaxşılaşdırılması ölkədə əhalinin daha yoxsul təbəqəsinin cəmiyyətə sosial inteqrasiyasının bir hissəsi kimi təzahür edəcəkdir. Hökumət YAİİDP-nin icra mərhələsində bir sıra rayonlarda Olimpiya idman mərkəzlərinin tikintisini, Respublika Uşaq İstirahət Sağlamlıq Mərkəzinin və Respublika Olimpiya İdman Litseyinin idman-sağlamlıq bazasının bərpasını həyata keçirəcəkdir. Eyni zamanda, əsas idman qurğularının təşkil edilməsində və açıq hava şəraitində idmanın təşkili üçün ictimai parkların təmin olunmasında bələdiyyələrin və icmaların həvəsləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

 Hökumət rayonlarda mövcud gənclər-idman məktəblərinin təmiri və bərpası, həmçinin, yeni idman mərkəzlərinin tikintisini planlaşdırır. İdman mərkəzlərindən istifadə etmək imkanlarının azalması qismən onunla izah olunur ki, həmin mərkəzlərin bəzilərində müvəqqəti olaraq məcburi köçkünlər məskunlaşmışlar. Məcburi köçkünlərin könüllü şəkildə yenidən məskunlaşdırılması nəticəsində həmin idman mərkəzləri tədricən bərpa edilərək yenidən əhalinin istifadəsinə veriləcəkdir. Hökumət bu istiqamətdə, 2003-cü ilə kimi Mingəçevir Avarçəkmə Mərkəzinin fəaliyyətinin bərpa edilməsini nəzərdə tutur.

 İdmanın və idman infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi nəticə etibarı ilə, sağlam həyat tərzinin təşviqinə və sosial inteqrasiya prosesinə birbaşa təsir göstərməklə yanaşı, regionlar üzrə tarazlı artımın daha bərabər şəkildə paylanmasına şərait yaradacaqdır.

 

3.8. Gender siyasəti

 

 Gender siyasətinin ölkənin ümumi inkişaf strategiyasına inteqrasiya olunması bu strategiyanın həyata keçirilməsinin səmərəsinin artırılmasını, iqtisadi artıma və əhalinin yoxsul qruplarının rifahına yönəldilmiş proqramlarda nəzərdə tutulmuş mənfəətlərin insanlar arasında bərabər şəkildə paylanılmasını təmin edir.

 Yoxsulluğun səbəbləri, mahiyyəti və təsiri müxtəlifdir; kişilər və qadınlar yoxsulluğu fərqli şəkildə keçirirlər. Ümumi, eləcə də sahə üzrə siyasətin formalaşdırılması prosesində bunun nəzərə alınması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müvafiq strategiyaların hazırlanmasında əsas kimi istifadə etmək məqsədilə yoxsulluğun diaqnostikasının gender təhlilinin daha da dərinləşdirilməsi vacibdir.

 Gender məsələləri bu sənədin müxtəlif bölmələrində təhlil olunur. Bu paraqrafda hökumətin gender siyasətinin əsas istiqamətlərinin qısa xülasəsi verilir.

 Azərbaycanda bugünkü gender siyasətinin kökləri sovet dövrünün «qadın məsələsi» ilə bağlıdır. Həmin dövrdə qadınların rəsmi bərabərliyi mövcud idi: bərabər iş üçün bərabər ödənişə hüquqi zəmanətlər; hökumətin bütün səviyyələrində qadınların təmsil olunmalarını təmin edən kvota sistemi və qadınların bir çox hüquqlarını təsdiqləyən qanunvericilik qüvvədə idi. Tüğyan edən ideologiyaya tabe olaraq, Qadın Şuraları «qadın məsələsi»ni tənzimləyirdi. Bu Şuralar qadınların maraqlarını bütün səviyyələrdə təmsil edirdi və hüquqlarını qorumağa səlahiyyətli idi. 80-cı illərin axırlarında «qadın məsələsi» ideologiyasızlaşdırıldı və daha dövlət siyasətinin tərkib hissəsi olmadı. Eyni zamanda, qadınların hüquqlarını və problemlərini təmsil edən QHT-lər yaranmağa başladı.

 «Qadın məsələsi»nin beynəlxalq standartlara müvafiq inkişafı Azərbaycanın müstəqillik dövrünə təsadüf edir. IV Ümumdünya Qadınlar Konfransına (Pekin, 1995) hazırlığın bir hissəsi kimi, dövlət və qeyri-hökumət qadın təşkilatları qadın probleminin həll olunmasına səfərbər olunmuşdur. Bununla əlaqədar, 1994-cü ildə ölkə Prezidentinin Fərmanı ilə Milli Hazırlıq Komitəsi yaradıldı. Burada dövlət strukturlarında rəhbər vəzifələrdə çalışan qadınlar və qadın QHT-lərin liderləri təmsil olunmuşdur. 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikası «Qadınlara Qarşı ayrıseçkiliyin Ləğv edilməsi haqqında Konvensiya»nı qəbul etmiş və Azərbaycanın nümayəndə heyəti Pekin Konfransının işində fəal iştirak etmişdir.

 1998-ci ildə Respublikada QPDK yaradılmış və «Azərbaycanda qadınların rolunun artırılmasına dair tədbirlər haqqında» Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı dərc olunmuşdur. Komitənin əsas vəzifəsi müxtəlif sahələrdə qadınların vəziyyəti ilə bağlı məsələləri həll etməkdən ibarətdir. 1997—2000-ci illərdə hökumət və BMTİP-nin «Azərbaycanda Gender İnkişafda» layihəsi üzrə fəaliyyət başlandı. Bu layihə daxilində gender ilə bağlı institusionallaşdırma işlərinin təşkili məlumatların yayılması, yenicə yaradılmış QPDK-ya və qadın QHT-lərə texniki yardımın göstərilməsi olmuşdur.

 2000-ci ilin mart ayında «Azərbaycan Respublikasında Dövlət Qadın Siyasətinin Həyata Keçirilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı dərc olundu və bu Fərmanın icrası ilə bağlı NK-nın müvafiq qərarı qəbul olunmuş, bununla da, dövlət müəssisələrində, gender siyasətinə uyğun olaraq, qadın məsələləri üzrə məsul şəxslər təyin olunmuş, qaçqın və məcburi köçkün əhalidən olan qadınların məşğulluğunun təmin olunması Proqramı təsdiq edilmişdir. Fərmanla DSK-ya qadınların vəziyyətinə dair məlumatların hazırlanması tapşırılmışdır. Eyni zamanda, Qadın Problemləri üzrə Milli Fəaliyyət Planı NK tərəfindən təsdiq edilmişdir. Bu Fəaliyyət Planı nazirliklər, dövlət komitələri və QHT-lərin birgə işi olaraq, Pekin Fəaliyyət Platformasına müvafiq 12 strateji məqsəd üzrə tədbirlərin görülməsini nəzərdə tutur.

 Bütün bunları nəzərə alaraq, yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya çərçivəsində aşağıdakı sahələrdə məqsədyönlü fəaliyyət göstərilməsi nəzərdə tutulur:

 Məşğulluq: Qadınların məşğulluğunu artırmaq məqsədi ilə özəl müəssisə yaratmaq istəyən qadınların kreditlərlə təmin olunmasına kömək edilməsi; hüquq və biznes məsələləri üzrə sahibkar qadınlar üçün xüsusi kursların təşkili; ailə başçısı olan tək qadınlar üçün xüsusi məşğulluq təşəbbüsləri; kənd yerlərində özünüməşğulluq imkanlarının yaradılması; az gəlirli qadınların hüquq xidmətləri vasitəsilə iqtisadi ehtiyatlar və öz hüquqları haqqında daha geniş informasiya ilə təmin edilməsi; sahibkar qadınların iqtisadi strategiyaların inkişafına cəlb olunması; qadınlar üçün peşə və texniki təlimlərin təşkil olunması.

 Təhsil: Təhsil sistemində gender tarazlığının təmin edilməsi; gender məsələlərinin tədrisi; qadınların hüquqları (o cümlədən, iqtisadi) üzrə tədris proqramlarının hazırlanması.

 Səhiyyə: Ailə planlaşdırılması üzrə maariflənmə işlərinin təşkil edilməsi; qadınlara səhiyyə xidmətlərində kömək məqsədilə qadın QHT-lərə hökumətin dəstəyinə şərait yaradılması; ekoloji problemlər üzrə tövsiyələrin hazırlanması; nikahsız anaların problemləri ilə bağlı tövsiyələrin hazırlanması.

 Zorakılıq: İnsan ticarətinə, o cümlədən, kəskin artmış uşaq və qadın ticarətinə aid beynəlxalq konvensiyaların qəbul olunması və həyata keçirilməsi; hərbi münaqişə zamanı, eləcə də, məişətdə zorakılığa məruz qalmış qadınlar üçün tibbi, psixoloji və başqa növ məsləhət xidmətlərinin göstərilməsi və onlara hüquqi xidmətlərin göstərilməsinin təşkil edilməsi; yetkinlik yaşına çatmayanlar arasında cinayətkarlığın qarşısının alınması ilə bağlı tədbirlərin həyata keçirilməsi.

 Qaçqınlar və məcburi köçkünlər: Qaçqın və məcburi köçkünlərə kredit verilməsinin təbliğ olunmasına kömək göstərilməsi; məcburi köçkün və qaçqınlara tibbi, sosial və təhsil xidmətlərinin genişləndirilməsi; qaçqın qadınların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi və məşğulluğunun təmin edilməsi.

 Yeniyetmə qızlar: Qızların iş qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək məqsədilə xüsusi təlimlərin keçirilməsi.

 Qərar qəbuletmə prosesi: Qadınların seçkilərdə, siyasi və sosial həyatda gender tarazlığının təmin edilməsi ilə əlaqədar müvafiq tədbirlərin görülməsi; qadınların ictimai həyatda daha fəal iştirakının təmin edilməsi.

 Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın məqsədi həm kişilərə, həm də qadınlara fayda verəcək və bununla da, yoxsul ailələrə yönəldilmiş müavinətlərin maksimum həddə çatdırılmasını təmin edəcək siyasətin müəyyən edilməsi və həyata keçirilməsidir.

 Azərbaycanda keçirilmiş ev təsərrüfatlarının yeni müayinəsi (2001) gəlir göstəricilərinə əsaslanır. Müasir «İnsan yoxsulluğu» yanaşma tərzi çərçivəsində ETM-i tamamlamaq üçün yoxsulluğun müxtəlif aspektlərinin daha yaxından və dəqiq öyrənilməsi məqsədilə həyata keçiriləcək sorğuların gender ilə bağlı məsələləri nəzərə almaqla hazırlanması tələb olunacaqdır. Bunun üçün artıq zəmin yaradılmışdır. BMTİP tərəfindən «Azərbaycanda Gender İnkişafda» layihəsi dəstəklənmiş və KBİA tərəfindən statistikanın gender diseqreqasiyasının metodologiyasının işlənib hazırlanmasına köməklik göstərilmişdir. Bu isə, gender ilə bağlı ölkədəki problemlərin açıqlanmasına, eləcə də, mövcud olan və təklif edilən siyasətin gender aspektlərinin işlənməsi ilə əlaqədar siyasəti hazırlayanların məlumatlandırılmasında xeyli köməklik göstərmişdir. Məsələn, son siyahıyaalmaya (1999) gender göstəriciləri daxil edilmiş, bir çox sahələr üzrə statistika gender bölgüsü əsasında tərtib olunmuşdur. 1998-ci ildən etibarən «Azərbaycanda Qadınlar və Kişilər» adlı illik xüsusi statistik külliyyat nəşr olunur. Bununla yanaşı, gender üzrə diseqreqasiya olunmuş mövcud statistik məlumatların əhatə dairəsinin genişləndirilməsinə və yayılmasına, gender göstəricilərini əks etdirən statistikanın mütəmadi olaraq dərc olunmasına böyük ehtiyac vardır.

 Azərbaycanda artıq rəsmi şəkildə etiraf olunur ki, yoxsulluq kişilərə və qadınlara müxtəlif cür təsir edə bilər və siyasətlər bu müxtəliflikləri nəzərə almalıdır. Hazırda gender və qadın problemləri ilə bağlı tədbirlərin həyata keçirilməsinə beynəlxalq qurumlar və təşkilatlar tərəfindən dəstək və yardım göstərilir. Bunlardan BMT-nin agentlikləri (BMTİP, BMTUF, BMTQİF, BMTƏF, BMTÜƏP və BMqT), ATƏT, YAOK və ACİ xüsusi qeyd olunmalıdır.

 YAİİDP-də qeyd olunan prioritetlərdə gender problemlərinin əks olunması ilə bağlı müvafiq iş aparılmışdır. Sənədin icrası mərhələsində səmərəliliyin təmin edilməsi üçün proqram üzrə monitorinqin gedişində gender məsələlərinin genişləndirilməsi işi üzrə növbəti cəhdlər ediləcəkdir.

 

3.9. Sosial siyasət və qaçqın, məcburi köçkün əhali

 

 1-ci fəsildə göstərilir ki, qaçqınlar və xüsusilə məcburi köçkünlər arasında yoxsulluq riski ölkə üzrə orta yoxsulluq riskindən yüksəkdir.

 Son illərdə bu təbəqədən olan insanların sosial müdafiəsi ilə bağlı beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan tam hüquqi baza yaradılmış, Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 24 fərman və sərəncam imzalanmış, Milli Məclisin (MM) 13 qanunu (o cümlədən, «Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında», «Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının qanunları), NK-nın isə 140-a yaxın qərar və sərəncamı qəbul edilmişdir. Respublika Prezidentinin sərəncamı ilə «Qaçqınlar və məcburi köçkünlərin problemlərinin həlli üzrə Dövlət Proqram»ı təsdiq olunmuş, «Məcburi Köçkünlərin Sosial İnkişaf Fondu» (MKSİF) yaradılmışdır.

 Qaçqınların və məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi, su təchizatı, sanitariya şəraitinin təmin olunması, təhsil, səhiyyə və s. problemlərin həllində 60-dan çox beynəlxalq humanitar təşkilat, respublikanın 54 nazirlik, komitə və şirkəti yaxından köməklik göstərir.

 Hazırda 357,000 nəfər məcburi köçkün aylıq ərzaq yardımı ilə təmin olunur. Bunlardan 143,000 nəfərə BMTÜƏP (proqramın müddəti 2005-ci ilin sonunadək uzadılmışdır), 214,000 nəfərə isə dövlət tərəfindən (müddət cari ilin sonuna kimidir) yardım göstərilir. BMTQAK məcburi köçkünlərə sığınacaq, su-sanitariya, gəlirgətirmə, səhiyyə və s. layihələr üzrə yardım göstərən beynəlxalq və yerli humanitar təşkilatları maliyyələşdirir və onların fəaliyyətini əlaqələndirir. Ölkədə maliyyə imkanlarının məhdudluğuna baxmayaraq, hər bir məcburi köçkünə və daimi məskunlaşmış qaçqına ayda 25,000 AZM (5.2 ABD) olmaqla, yemək xərci üçün müavinət ödənilir.

 2002-ci ilin əvvəlindən etibarən, məskunlaşmamış qaçqın və məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulmuş güzəştlərin müavinətlə əvəz olunması ilə əlaqədar dövlət büdcəsindən hər ay adambaşına 15,000 AZM (3.1 ABD) hesabı ilə vəsait birbaşa xidmət sahələrinə ödənilir.

 Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq fərmanlarına əsasən, ARDNF-dən ayrılmış 359 milyard AZM (74 milyon ABD) vəsait hesabına yeni qəsəbələr salınmaqla 1,722 qaçqın ailəsinin daimi məskunlaşdırılması, çadır düşərgələrində müvəqqəti məskunlaşmış 5,019 məcburi köçkün ailəsinin sosial-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar konkret tədbirlər görülür. Yeni salınacaq qəsəbələrdə infrastrukturla yanaşı 15 orta məktəbin, 14 uşaq bağçasının, 15 xəstəxananın və tibb ocağının tikilməsi də nəzərdə tutulur.

 Məcburi köçkünlərin məşğulluq probleminin həlli məqsədilə kənd yerlərində müvəqqəti məskunlaşmış 20,000 məcburi köçkün ailəsinə, 611 kəndli-fermer təsərrüfatlarına kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olmaq üçün 60,000 hektara yaxın torpaq sahəsi ayrılmışdır. Lakin onlardan cəmi 400-nə 2001-ci ildə dövlət büdcəsi hesabına 1 milyard AZM (215 min ABD) həcmində güzəştli kredit verilmişdir. Bu sahədə beynəlxalq humanitar təşkilatların köməyinə ciddi ehtiyac duyulur.

 Kənd rayonlarında yaşayan 529 qaçqın, çadırlarda, qurma evlərdə, vaqonlarda, kənd rayonlarında müvəqqəti məskunlaşmış 92,000 məcburi köçkün ailələrinə payız-qış mövsümündə yanacaq kimi istifadə etmək üçün ağ neft verilir. Qaçqın və məcburi köçkün uşaqlar, yerli əhali kimi, orta məktəblərdə pulsuz təhsil alır, 1—4-cü siniflərdə oxuyanlar isə pulsuz dərsliklərlə təmin olunurlar. Qaçqınlar və məcburi köçkünlər, həmçinin, gəlir vergisindən, dövlət ali və orta ixtisas məktəblərinin ödənişli şöbələrində təhsil haqqını ödəməkdən azaddırlar, məskunlaşma yerini dəyişərkən ev əşyalan dövlət hesabına daşınır.

 Yuxarıda göstərilən sosial müdafiə tədbirlərinin ünvanlılığını, səmərəliliyini artırmaq, onları daha çox ehtiyacı olanlara yönəltmək məqsədilə qaçqın və məcburi köçkünlərin sosial durumu vaxtaşırı təhlil edilməlidir. Bunun üçün beynəlxalq maliyyə qurumları və humanitar təşkilatlar vasitəsilə anket sorğularının keçirilməsi ilə yanaşı, qaçqın və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin monitorinqi məqsədəuyğundur. Bu, həm də əhalinin qaçqın və məcburi köçkün təbəqəsi arasında yoxsulluğun dərəcəsinin müəyyən edilməsinə də geniş imkan yaradacaqdır.

 Şübhəsiz, məcburi köçkünlərin sosial-məişət problemlərinin tam həlli yalnız Ermənistan—Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə son qoyulduqdan, onların öz daimi yaşayış yerlərinə qayıtması təmin edildikdən sonra mümkün olacaqdır. Lakin münaqişə həll edilənə kimi bu insanların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, insan resurslarının zəifləməsinə yol verilməməsi üçün xüsusi tədbirlərin həyata keçirilməsi davam etdirilməlidir. Bu mühüm işdə dövlət strukturları ilə yanaşı, beynəlxalq maliyyə qurumlarının, humanitar təşkilatların köməyi də olduqea vacibdir.

 

Fəsil 4

İqtİsadİ sİyasət və yoxsulluğun azaldılması

 Yoxsulluğun Azaldılması üzrə Strategiya iqtisadi siyasətlə bağlı iki əsas vəzifənin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. Birinci vəzifə makroiqtisadi sabitliyə nail olmaq üçün fiskal və pul-kredit siyasətindən çevik və ehtiyatla istifadə olunmasıdır. 2-ci fəsildə artıq qeyd edilmişdir ki, 1995-ci ildən bəri Azərbaycanda bu sahədə böyük uğur qazanılmışdır. İndi əsas məsələ bu uğurların daha da möhkəmləndirilməsindən ibarətdir. İkinci vəzifə hökumət tərəfindən tarazlı iqtisadi artım üçün şəraitin yaradılmasından ibarətdir. İndiyə kimi əhaliyə ödənişlər yoxsulluğun azaldılması üçün əsas vasitə hesab edilirdi, lakin 3-cü fəsildə qeyd edildiyi kimi, əslində onlar bütövlükdə yoxsulluğun azaldılması strategiyasında mühüm rol oynasa da, əhalinin həyat səviyyəsinin davamlı olaraq yüksəldilməsi üçün kifayət deyil. Buna görə də, hökumət məşğulluq və gəlir əldə etmək imkanları yaratmaq məqsədilə əsas diqqəti sahibkarlıq fəaliyyətinin genişləndirilməsinə yönəldir.

 2-ci fəsildə qeyd edildiyi kimi, hazırda Azərbaycan iqtisadiyyatının aparıcı sahəsi olan neft sektorunda əhəmiyyətli inkişaf əldə edilmişdir. Azərbaycan neftinə qoyulan sərmayələr nisbətən məhdud sayda yeni iş yerlərinin yaradılmasına şərait yaradır. 2002-ci il məlumatlarına əsasən, sayı 4 milyon nəfərə çatan əmək qabiliyyətli əhalinin 5,000 nəfəri (əsasən Bakıda yaşayan) xarici neft şirkətlərində, 61,000 nəfəri (bunlardan 74%-i kişi, 26%-i qadın) isə ARDNŞ-də çalışır. Neft və qaz sektorunun inkişafı dövlət gəlirlərinin artırılması baxımından həlledici rol oynasa da, məşğulluq üçün məhdud imkanlar yaradır.

 Eyni zamanda, hökumət, yeni iş yerlərinin yaradılması və regional inkişafın təmin edilməsi məqsədilə tarazlı iqtisadi artıma nail olunmasını və qeyri-neft sektorunun inkişafının həvəsləndirilməsini zəruri hesab edir. Bu baxımdan, qeyd etmək lazımdır ki, hökumət birbaşa yeni iş yerlərinin açılmasını deyil, onun açılması üçün münbit şəraitin yaradılmasını həvəsləndirəcəkdir. Yeni iş yerlərinin açılmasının stimullaşdırılması investisiya siyasəti, regional inkişafa dair proqraralar, özəlləşdirmə, maliyyə və bank sektorunun inkişaf etdirilməsi, KOM-ların inkişafının stimullaşdırılması kimi iqtisadi siyasətin müxtəlif aspektləri vasitəsilə həyata keçiriləcəkdir.

 Ümumiyyətlə, bu fəsil üç hissəyə bölünur. Birinci hissədə, əldə olunmuş sabitliyin və nailiyyətlərin davara etdirilməsinin zəruriliyi vurğulanır. İkinci hissədə, yoxsulluğun azaldılmasına istiqamətlənmiş tədbirlərin həyata keçirilməsinə şərait yaradan ortamüddətli xərclər strategiyasından bəhs olunur. Nəhayət, üçüncü hissədə, sahələr üzrə tarazlı inkişafa şərait yaradacaq tədbirlər qeyd olunur. Bu tədbirlər sahibkarlar üçün əlverişli mühitin yaradılmasından, enerji və kənd təsərrüfatı sektorlarında zəruri islahatların aparılmasından ibarətdir.

 

4.1. İqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması

 

 1995-ci ildən başlayaraq, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəhbərliyi altında aparılan iqtisadi islahatlar nəticəsində beynəlxalq maliyyə qurumlarının dəstəyi ilə ölkədə iqtisadi sabitlik bərpa edilmişdir. Hökumət dövlət büdcəsi kəsirinin maliyyələşdirilməsi üçün MB-dən kredit almaq təcrübəsinə son qoymuş, inflyasiyanın səviyyəsinin minimuma endirilməsinə nail olmuşdur. MB-nin mərkəzləşdirilmiş kredit resursları üçün uçot dərəcəsi 250%-dən 7%-ə salınmış və valyuta məzənnəsi sabitləşdirilmişdir. Dövlət büdcəsinin kəsiri 1994-cü ildə ÜDM-nin 9%-ni təşkil etdiyi halda hazırda 1—2%-dək azaldılmışdır (DSMF-in vəsaitləri və ARDNF-in gəlirləri istisna edilməklə. Hazırda, ARDNF-in gəlirləri daxil olmaqla, İcmal büdcədə ÜDM-nin təqribən 1%-i həcmində profisit vardır).

 Neftdən daxil olan gəlirlərin dövlət büdcəsinə genişmiqyaslı axınının mümkün mənfi təsirini zərərsizləşdirmək və neft sərvətlərinin müəyyən bir hissəsini gələcək nəsillər üçün saxlamaq məqsədilə ARDNF təsis edilmişdir. Neft sərvətlərinin səmərəli şəkildə idarə edilməsi makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması üçün son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Azərbaycan «Holland sindromu» ilə üzləşmək təhlükəsi qarşısıiida qala bilərdi. Dünya təcrübəsi göstərir ki, neft və qaz ixracının sürətli artımından faydalanan ölkələr çox zaman real valyuta məzənnəsinin qalxması nəticəsində sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının aşağı düşməsindən ziyan çəkirlər.

 Mal və xidmətlərin qiymətlərinin sürətlə dəyişməsi başqa ölkələrdə olduğu kimi, vaxtı ilə, Azərbaycanda da yoxsul ailələrə daha çox ziyan vurmuşdur. Buna görə də, hökumətin yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyasının əsas məqsədlərindən biri makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılmasıdır ki, bu da üç formada həyata keçiriləcəkdir. Birinci, MB-nin inflyasiyanın aşağı səviyyədə saxlanmasına yönəldilmiş pul-kredit siyasəti yeni mühitə uyğunlaşdırılmış şəkildə davam etdiriləcəkdir. İkinci, dövlət xərcləri ortamüddətli perspektivdə davamlı və inflyasiyaya səbəb olmayan səviyyədə məhdudlaşdırılacaqdır. Üçüncü, hökumət aparıcı iqtisadi və maliyyə orqanlarını institusional cəhətdən təkmilləşdirərək, maliyyə planlaşdırmasının və nəzarətinin səmərəliliyini artıracaqdır.

 

Pul-kredit siyasəti və qiymətlərin sabitliyinin qorunub saxlanılması

 

 İqtisadiyyatın inkişafı sahəsində əldə edilmiş nailiyyətlər iqtisadi siyasətin, o cümlədən, pul-kredit siyasətinin qarşısına yeni vəzifələr qoymuşdur. Bu baxımdan, MB makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılmasına və yoxsulluğun azaldılmasına yönəldilmiş pul-kredit siyasətini həyata keçirməyə davam edəcəkdir. İnflyasiyanın aşağı səviyyədə saxlanılması və valyuta məzənnəsinin davamlılığının qorunması məzənnə siyasətinin əsas məqsədi olaraq qalacaqdır.

 Bundan əlavə, pul-kredit siyasətinin son hədəf parametri olan inflyasiya tempinin 2—3% səviyyəsində qorunub saxlanılması siyasəti davam etdiriləcək və bu məqsədlə pul-kredit siyasəti modeli daha da təkmilləşdiriləcəkdir.

 Xarici valyuta ehtiyatlarının məqbul səviyyədə qorunub saxlanılması təmin ediləcək və xarici valyuta rejiminin liberallaşdırılması istiqamətində iş davam etdiriləcəkdir. Belə ki, artıq daxili dönərliyi əldə olunmuş milli valyutanın tədricən xarici dönərliyinin də təmin olunması nəzərdə tutulur.

 Ölkədə yaranmış makro-iqtisadi vəziyyətdən asılı olaraq, pul-kredit siyasəti alətlərini daim təkmilləşdirməklə və onların spektrini genişləndirməklə, monetar idarəetmə mexanizminin səmərəliliyini artırmaq nəzərdə tutulur. Ölkə iqtisadiyyatının, o cümlədən, bank-maliyyə sferasının genişlənməkdə olduğunu nəzərə alaraq, pul-kredit siyasətinin çevikliyinin artırılması təmin ediləcəkdir.

 Qarşıya qoyulan bütün bu məqsədlərə nail olmaq üçün pul-kredit siyasətinin makro-iqtisadi siyasətin digər qanadları ilə effektiv uzlaşdırılması istiqamətində də tədbirlər görüləcəkdir.

 Yeridilən pul-kredit siyasətinin səmərəliliyini və ictimaiyyətin ona inamını artırmaq üçün bu siyasətin şəffaflığının beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması istiqamətində də iş davam etdiriləcəkdir.

 

Xərclərin səmərəliliyinin artırılması

 

 Azərbaycan büdcə kəsirinin səviyyəsinin aşağı salınmasında geniş təcrübəyə malikdir. 1996-cı ildən dövlət büdcəsinin kəsiri (ARDNF-ə daxil olan vəsaitlər istisna edilməklə) ÜDM-nin 4.5%-indən çox olmamış, 2000-ci ildə ÜDMnin 2.2%-i və 2001-ci ildə 2.1%-i həcmində olmuşdur(8). Bu siyasətin nəticəsində ölkənin istər daxili, istərsə də xarici borcları məqbul səviyyədə saxlanıla bilmişdir. Azərbaycan indi yoxsulluğun azaldılmasına xərclənəcək vəsaitlərin sürətli artımına hazır vəziyyətdədir. 2003—2005-ci illər üçün dövlətin ümumi gəlirlərinin ildə orta hesabla 9%, dövlət büdcəsinin gəlirlərinin isə ildə 15% artacağı gözlənilir (inflyasiya ildə təxminən 2.5%, vəsaitlər zərfinin real artımının isə ildə təxminən 6% olacağı gözlənilir). Gəlirlərin əhəmiyyətli dərəcədə artması neft sektorunda irihəcmli sərmayələr və yalnız güzəştli şərtlərlə alınacaq xarici borcların müvafiq səviyyədə olması ilə əlaqədardır.

 

Büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsi

 

MİN tərəfindən büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsi və xərclərdə şəffaflığın təmin edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının «Büdcə sistemi haqqında» yeni Qanunu qəbul edilmişdir. Həmin Qanunda illik büdcə proqnozlarından ortamüddətli proqnozların hazırlanmasına keçid nəzərdə tutulur.

Azərbaycanda büdcə planlaşdırılması indiyədək illik qaydada həyata keçirilmişdir. Bu, maliyyə sabitliyinin saxlanılmasına kömək etmiş, lakin yoxsulluğun azaldılmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmək imkanına malik olmamışdır. Belə ki, xərclər üzrə bir sıra mühüm iqtisadi və sosial proqramların bir maliyyə ili ərzində həyata keçirilməsi mümkün deyildir. Qeyd etmək lazımdır ki, büdcə gəlirləri yaxın gələcəkdə dənizdəki neft və qaz yataqlarının işlənməsi üzrə layihələrdən əldə edilən gəlirlər hesabına kəskin şəkildə artacaqdır. Ona görə də, dövlət xərclərini və gəlirlərini daha səmərəli şəkildə idarə etmək imkanlarının genişləndirilməsi məqsədilə bir neçə illik proqnozların verilməsi zərurəti yaranmışdır.

«Büdcə Sistemi haqqında» yeni Qanuna əsasən növbəti il və sonrakı üç il üçün büdcənin tərtib edilməsi nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə, ilk növbədə, ortamüddətli iqtisadi inkişaf proqnozları hazırlanmalı, onların əsasında büdcənin gəlirləri müəyyən edilməli və bu yolla xərclərin, eləcə də, gəlirlərin tarazlaşdırılması, hökumət üçün prioritet sahələrin müəyyənləşdirilməsi təmin olunmaqla, OMXS hazırlanmalıdır. Bu strategiya çərçivəsində DİP tərtib olunacaqdır. Hər iki sənəd dəyişməkdə olan iqtisadi vəziyyətə uyğunlaşdırılmış şəkildə hər il yenidən işlənilərək illik büdcə paketinin bir hissəsi kimi MM-ə təqdim olunacaqdır.

Bütün səviyyələrdə büdcələrin birləşdirilməsi, tarazlaşdırılması və əlaqələndirilməsi işləri təkmilləşdiriləcəkdir. OMXS dövlət büdcəsi, DSMF, ARDNF və xarici kreditlər hesabına maliyyələşdirilən layihələrə sərf olunan xərclərlə tam əlaqələndiriləcəkdir. Bu da, yoxsulluğun azaldılmasına yönəldilmiş dövlət xərclərinin daha səmərəli və uzun müddətli planlaşdırılmasına təminat verəcəkdir.

Büdcənin tərtib olunmasına, baxılmasına, təqdim edilməsinə və icrasına dair yeni qaydalar hazırlanacaq və beynəlxalq standartlara uyğun büdcə təsnifatı qəbul ediləcəkdir. Büdcə xərclərinin proqnozlaşdırılmasında istifadə edilən norma və standartlar təkmilləşdiriləcəkdir.

Prosedurlarda dəyişikliklər, eyni zamanda, büdcədənkənar vəsaitlərin daha səmərəli şəkildə idarə olunması ilə nəticələnəcəkdir. Bəzi büdcədənkənar vəsaitlər ləğv ediləcək, yerdə qalan büdcə təşkilatlarının büdcədənkənar vəsaitləri isə dövlət büdcəsinə birləşdiriləcəkdir(9) . Bundan əlavə, bütün büdcə və büdcədənkənar vəsaitlər üzrə xərclər eyni prosedurlar əsasında həyata keçiriləcəkdir. Bütün xərclər (ARDNF-in inzibati xərclərindən başqa) xəzinədarlıq vasitəsilə həyata keçirilməlidir. MN və büdcədənkənar fondlar — ARDNF və DSMF sıx surətdə birgə fəaliyyət göstərməyə davam edəcəkdir. Hər üç büdcənin gəlirləri və xərcləri əks olunmaqla, icmal büdcə MM-ə təqdim olunacaqdır.

MN artıq həyata keçirilməkdə olan kompüterləşdirmə və potensialın inkişaf etdirilməsi proqramı ilə xəzinə sisteminin təkmilləşdirilməsini davam etdirəcəkdir. Bu, büdcə təşkilatlarının xərclərinə nəzarət və «Büdcə sistemi haqqında» Qanuna uyğun olaraq vaxtında və dəqiq maliyyə hesabatları hazırlamaq qabiliyyətinin artırılması ilə nəticələnəcəkdir.

Eyni zamanda, yeni yaradılmış HP tərəfindən büdcə vəsaitlərinin təyinatı üzrə istifadə edilməsini təmin etmək üçün büdcəyə nəzarət funksiyası gücləndiriləcəkdir. HP dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondların büdcələrinin gəlir və xərc maddələrinin təyinatı üzrə vaxtında icrasına nəzarət edəcək və dövlət büdcəsindən maliyyələşdirmələrin təsdiq olunmuş dövlət büdcəsində müəyyən edildiyi kimi aparılmasını təmin edərək, aşkar edilmiş kənarlaşmaların aradan qaldırılması, habelə, bütövlükdə büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsi haqqında təkliflər hazırlayıb MM-ə təqdim edəcəkdir.

Müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən büdcə xərclərinin proqnozlaşdırılmasında əsas kimi istifadə olunan sadələşdirilmiş normalar və standartlar daha da təkmilləşdiriləcəkdir. Gələcəkdə büdcənin tərtibində nəticə göstəricilərinə əsaslanmaq nəzərdə tutulsa da, hazırda xərclərin daha səmərəli idarə edilməsi məqsədilə mövcud norma və standartlara dəyişikliklər edilməsi zəruridir.

Nəhayət, hökumət bələdiyyələrin özünümaliyyələşdirmə potensialını inkişaf etdirmək məqsədilə müvafiq tədbirlər görəcəkdir. İştirak prosesinin bir hissəsi kimi, bələdiyyələrin ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında yaxından iştirak etmələri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan, yerli özünüidarəetmə orqanlarının dövlət büdcəsindən asılılığının azaldılmasına və onların maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılması məqsədilə yerli büdcə gəlirlərinin artırılmasına dair fəaliyyət planının hazırlanması nəzərdə tutulur.

 

Gəlirlərin idarə olunması

 

Sahibkarlığın inkişafı üçün daha geniş imkanlar yaratmaq məqsədilə hökumət büdcə gəlirləri siyasətində və müvafiq qurumlarda islahatların aparılmasını davam etdirəcəkdir.

2001-ci ildə ölkədə vergiqoyma üçün sağlam və şəffaf əsaslar yaratmış Vergi Məcəlləsinin qüvvəyə minməsi ilə vergi sistemində nəzərəçarpan irəliləyişlər olmuşdur.

Hazırda vergi qanunvericiliyində vergilərin hesablanması, yığılması və ödənilməsi ilə bağlı mövcud olan problemlərin aradan qaldırılması məqsədilə Vergi Məcəlləsinə müvafiq düzəlişlərin edilməsi nəzərdə tutulur. Bura, həmçinin, büdcəyə artıq ödəmələrin vaxtında qaytarılmamasına görə vergi tədiyəçilərinə faizlərin ödənilməsi, mübahisəli məsələlərin vergi ödəyicilərinin xeyrinə həll edilməsi məsələləri də daxildir.

Başlanğıc üçün Vergilər Nazirliyi (VN) Vergi Məcəlləsinin tətbiqinə dair tənzimləmə qaydalarını bir kitabda ümumiləşdirməyi və onları Məcəllənin müvafiq bölməsinə uyğun şəkildə yenidən nömrələmək vasitəsilə təkmilləşdirməyi nəzərdə tutur. Belə ki, vergiqoymaya dair inzibati qanunların digər qanunvericilikdə deyil, Vergi Məcəlləsinin özündə əks etdirilməsi üçün Məcəlləyə müvafiq düzəlişlərin edilməsi tələb olunur. Məsələn, vergilərin vaxtında ödənilməməsinə dair cəza növləri İnzibati Xətalar Məcəlləsində verilmişdir. Bu addımlar vergi ödəyənlər üçün əlverişli olacaq və Məcəllənin tamamlanmasına kömək göstərəcəkdir. İxracatçılar və idxalçılar üçün prosedurları sadələşdirmək məqsədi ilə Gömrük Məcəlləsi də təkmilləşdiriləcəkdir.

VN vergi ödənişi intizamını gücləndirmək, vergilərin yığım səviyyəsini yüksəltmək və vergilərin yığılması üzrə xərcləri minimuma endirmək məqsədilə öz təşkilati strukturunda və fəaliyyətində islahatların aparılmasını davam etdirəcək. Belə ki, əlavə mütəxəssislər cəlb edərək və təlim kursları vasitəsilə onların potensialını artıraraq, VN yanında İri Vergi Ödəyiciləri ilə iş üzrə Departmentin imkanları genişləndiriləcəkdir. Vergi öhdəliklərini vaxtlı-vaxtında yerinə yetirən vergi ödəyiciləri üçün daha az audit yoxlamaları aparılacaq və qeydiyyatdan keçməmiş və vergi ödənişlərindən boyun qaçıranlara isə daha çox diqqət veriləcəkdir. Səmərəli və ədalətli appelyasiya prosedurları vergi ödəyicilərinin vergi ödənişi intizamının artırılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqsədlə, həmin prosedurlara yenidən baxılması və onların təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Gəlirlərin sənədləşdirilməsi, daxilolmalar və ödənişlərin qeydiyyatı, gecikmiş daxilolmaların və borcların yığılması üzrə müasir və sistemləşdirilmiş iş üsulları və prosedurlar tətbiq olunacaqdır.

Vergi və gömrük sahəsində çalışan işçilərin peşəkarlığının artırılması və onların həvəsləndirilməsi üçün müvafiq tədbirlər görüləcəkdir. Belə ki, VN-in əməkdaşları üçün artıq yeni Vergi Tədris Mərkəzi açılmışdır. Vergi sahəsində çalışan təcrübəli işçilərin daha yüksək ödənişlə təmin olunması üçün xüsusi sistemin yaradılması da planlaşdırılır. Bu, İVÖŞ-də çalışanların, yerli vergi orqanları müfəttişlərinin və VN-in aparıcı əməkdaşlarının əmək haqlarının artırılmasını nəzərdə tutur.

Vergi ödənişlərində intizamın gücləndirilməsi məqsədilə vergi ödəyicilərinin təlim proqramı hazırlanacaq və həm VN, həm də DGK tərəfindən həyata keçiriləcəkdir. Vergi ödəyicilərinin hüquq və öhdəliklərini aydın şəkildə göstərən məlumat broşurları da çap edilərək paylanılacaqdır. VN-in hər bir yerli orqanında informasiya xidməti yaradılacaqdır. Əsas daxilolmalar sadələşdiriləcək və müasir tələblərə uyğunlaşdırılacaqdır.

Hər iki qurum iş üsullarını ən qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə əsasən qurmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlığı daha da genişləndirəcəkdir.

 

Dövlət borclarının idarə olunması

 

Dövlət borclarının və borclara xidmətin qənaətbəxş səviyyədə saxlanılması və borcların idarə edilməsi mexanizminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. OMXS-in bir hissəsi kimi, MM-ə orta müddət ərzində borcalma barədə hesabat təqdim ediləcək və dövlət borcları və dövlət zəmanətləri haqqında ətraflı məlumat veriləcəkdir. Hökumət yeni borclanmanın orta müddət baxımından davamlı olan səviyyədə saxlanılmasını davam etdirəcək və illik büdcədə bu barədə məlumat verəcəkdir.

İki yeni Qanunun qəbul olunması hökumət tərəfindən borcların daha səmərəli idarə olunmasına imkan verəcəkdir. MM-ə təqdim olunmuş «Dövlət borcu və dövlət qarantiyası haqqında» Qanun MN tərəfindən xarici dövlət öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi işini daha da yaxşılaşdıracaqdır. «Azərbaycan Respublikasının xarici dövlət borcunun registri və onun aparılması Qaydaları» dövlət borcları və zəmanətlərinin rəsmi qeydiyyatının aparılmasına imkan verəcəkdir.

Hökumət, dövlət zəmanətlərinin verilməsinin məhdudlaşdırılması üçün dövlət zəmanəti tələb olunan layihələrin daha dərindən araşdırılmasını nəzərdə tutur. MN tərəfindən zəmanətli kreditlər üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyən müəssisələrin borclarının qaytarılmasına dair tədbirlərin görülməsi davam etdirilməklə, dövlət zəmanəti ilə alınmış kreditlərin qaytarılması üzrə maliyyə intizamının gücləndirilməsi təmin ediləcəkdir.

 

4.2. Tarazlı artımın təmin olunması

 

Sabitlik yoxsulluğun azaldılması üçün ilkin şərt olsa da, o, problemin tam həlli demək deyildir. Belə ki, məşğulluq və işgüzar fəaliyyət üçün imkanların mövcudluğu, bu baxımdan, mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda hökumətin qarşısında duran əsas məsələ bütün regionlarda və sektorlarda artım imkanlarını genişləndirməkdən ibarətdir.

Ölkənin bazar iqtisadiyyatına keçidi ilə əlaqədar, hökumət artıq əhalini birbaşa iş yerləri ilə təmin etməməlidir. Bunun əvəzinə, hökumət tarazlı artıma şərait yaradacaq üç əsas vasitədən — dövlətin maliyyə siyasətindən, tənzimləmə və özəlləşdirmə siyasətindən istifadə edəcəkdir.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Xərclər və vergi siyasəti vasitəsilə dövlət maliyyə siyasətinin yeridilməsi yoxsulluğun azaldılmasında və tarazlı artımın təmin olunmasında mühüm rol oynayacaqdır. Gəlirlərin ədalətli şəkildə yenidən bölüşdürülməsi üçün vergi siyasətindən istifadə olunacaqdır. Bu, vergi dərəcələrinin aşağı salınması vasitəsilə sektorların və regionların dolayı subsidiyalarla təmin olunmasına kömək edə bilər.

Hökumətin xərclər strategiyası insan resurslarının formalaşmasına (o cümlədən, səhiyyə və təhsil xərcləri), dövlət tərəfindən ailələrə birbaşa ödənişlər vasitəsilə yoxsulluğun azaldılmasına və infrastruktura investisiya qoyuluşlarına təsir göstərir.

Bu siyasətin mühüm əhəmiyyət kəsb etməsinə baxmayaraq, ötən illər ərzində xərclərə heç də həmişə strateji nöqteyi-nəzərdən yanaşılmamışdır, əksinə, funksional və iqtisadi kateqoriyadan olan xərclərə fərq qoymadan həddən çox artımlar tətbiq edilmişdir(10). Yoxsulluğun azaldılması üçün dövlət xərclərinin restruktirizasiyasına ehtiyac duyulur. Hökumət hər bir kateqoriyadan olan xərclərin strukturunun dəyişdirilməsini zəruri hesab edir və xərclər üzrə strategiyaya dair detallar 2-ci Əlavədə (OMXS) göstərilir. Bu fəsildə OMXS və hökumət tərəfindən tarazlı artıma imkan yaradacaq tədbirlər arasındakı əlaqələrdən bəhs edilir.

Dövlət xərclərinin təkmilləşdirilməsində ən mühüm addım DİP-in həyata keçirilməsi olacaqdır. İnvestisiya xərcləri ilə bağlı qərarların qəbul edilməsində tam şəffaflığın təmin edilməsi və müxtəlif mənbələr hesabına həyata keçirilən layihələrin icrasının əlaqələndirilməsi üçün bütün əsas investisiya layihələri gələcəkdə yalnız DİP-in bir hissəsi kimi həyata keçiriləcəkdir. DİP-in özü hökumətin yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyası ilə tam əlaqəli olacaqdır. Bunu təmin etmək üçün xarici donorların dəstəyi ilə İİN-də yeni yaradılmış DİP şöbəsinin potensialını gücləndirmək nəzərdə tutulur. Bu şöbə həm dövlət investisiya layihələrini texniki, maliyyə və iqtisadi cəhətdən qiymətləndirəcək, həm də onları prioritetləşdirəcəkdir. DİP OMXS ilə birlikdə MM-ə təqdim ediləcək və qəbul olunmuş investisiya layihələrinə dair xərcləri (mümkün olduqda, maliyyələşdirmə mənbələrini) göstərəcəkdir.

 

Tənzimləmə

 

Hökumət yoxsul əhalinin yaşayışının yaxşılaşdırılması üçün onlara istiqamətlənmiş iqtisadi fəaliyyəti hərtərəfli təşviq edəcəkdir. Bu, eyni zamanda, yoxsul əhali üçün maneələr törədən və onların gəlir əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdıran qaydaların ləğv olunmasını təmin edəcəkdir.

Fermerlər assosiasiyalarının fəaliyyəti üçün zəruri normativ əsasların yaradılması bilavasitə yoxsulluğun azaldılması istiqamətində aparılan tənzimləmə işlərinə nümunə ola bilər. Bu cür assosiyasiyalar avadanlıq və təcrübə mübadiləsi sahəsində əməkdaşlıq etməklə fermerlərin güzəranlarını yaxşılaşdırmasına köməklik edə bilər. Yaxud İxracata Yardım Fondunun təsis edilməsi də, sahibkarların öz mallarını xarici ölkələrə satmasına və eyni zamanda, işgüzar fəaliyyətlərini genişləndirərək daha çox iş yerləri yaratmalarına da imkan verə bilər.

Sovet dövründən qalmış bəzi tənzimləmə tədbirləri yoxsul əhalinin öz güzəranını yaxşılaşdırmasına mane olur. Məsələn, lisenziyalaşdırma prosesinin mürəkkəbliyi işgüzar fəaliyyətə başlamaq üçün real bir maneə idi. Son zamanlar lisenziya tələb olunan sahələrin sayının azaldılması bu çətinlikələri xeyli yüngülləşdirəcəkdir. Bəzi hallarda, sektorda həm kommersiya, həm də tənzimləmə funksiyalarının hökumət tərəfindən həyata keçirilməsi də sahibkarlığın inkişafını çətinləşdirir. Dövlət siyasətinin bir istiqaməti kimi, müvafiq nazirliklərdə və dövlət müəssisələrində struktur dəyişikliklərinin həyata keçirilməsi, o cümlədən, kommersiya və tənzimləmə funksiyaları arasında aydın bölgünün aparılması nəzərdə tutulur. Korrupsiya da həmçinin, sahibkarlığın inkişafını ləngidir. Bu sahədə yeni qanunvericiliyin tətbiqi bu problemin aradan qaldırılmasına imkan verəcəkdir.

 

Özəlləşdirmə siyasəti

 

Özəlləşdirmə yeni investisiyaların cəlb edilməsində mühüm bir vasitədir. Hökumət, tənzimlənən rəqabətli bazar iqtisadiyyatı şəraitində malların və xidmətlərin təmin olunmasında özəl sektorun dövlət sektoruna nisbətən daha səmərəli olduğunu bildirir. Özəlləşdirmə prosesinin lazımi şəkildə idarə olunması özəlləşdirilmiş müəssisələrin fəaliyyətinin səmərəliliyini artırır. Özəlləşdirmə, eyni zamanda, şəbəkələrin və texnologiyanın təkmilləşdirilməsi üçün kapital gətirməyə, idarəetmə sahəsində qabaqcıl iş üsullarını tətbiq etməyə və təchizatçılar arasında rəqabət mühiti üçün əsaslar yaratmağa imkan verir. Qeyd edilməlidir ki, özəlləşdirmə daha səmərəli korporativ idarəetmənin təşviq edilməsində, səmərəliliyin artırılmasında və dövlət vəsaitlərinin səmərəli istifadə olunmasının təmin olunmasında hökumətin istifadə edə biləcəyi təsirli vasitələrdən biridir. Bununla yanaşı, özəlləşdirmə özlüyündə son məqsəd deyil.

2000-ci ilin avqust ayında «Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin II Dövlət Proqramı»nın qəbul olunması dövlətsizləşdirmə prosesinə yeni təkan vermişdir.

Qəbul olunmuş qanunvericilik aktlarına əsasən, özəlləşdirmə prosesinin daha səmərəli şəkildə aparılması məqsədi ilə müəssisələrin özəlləşməqabağı sağlamlaşdırılması, onların restrukturizasiyası (o cümlədən, borcların idarə olunması), həmçinin, müəssisələrə müxtəlif vergi güzəştlərinin tətbiqi, zəruri hallarda maliyyə yardımının göstərilməsi ilə bağlı tədbirlərin həyata keçirilməsi, habelə müəssisələrin özəlləşdirmədən sonra texniki, hüquqi və maliyyə yardımları vasitəsilə dəstəklənməsi və dirçəldilməsi ilə bağlı tədbirlər həyata keçirilir.

Özəlləşdirmə prosesində xarici investorların iştirakını həvəsləndirmək üçün vaxtilə onların qarşısında müəyyən mənada «sədd» rolunu oynamış opsion mexanizmi tam liberallaşdırılmışdır. Hazırda xarici investorlar tərəfindən opsionların yalnız çek özəlləşdirməsində təqdim edilməsi və bütün digər hallarda opsionların tələb olunmaması müəyyən edilmişdir. Eyni zamanda, müəyyən edilmişdir ki, xarici investorlar Azərbaycan Respublikası ərazisində əldə etdikləri xalis mənfəət hesabına özəlləşdirmə prosesində opsionsuz da iştirak edə bilərlər.

Uğurlarla yanaşı, özəlləşdirmə prosesində müəyyən problemlər də müşahidə olunur. Belə ki, özəlləşdirilmiş bir çox müəssisələr fəaliyyətini dayandırmış və ya qismən fəaliyyət göstərir. Bunun səbəbləri özəlləşdirilmə prosesində kəmiyyət göstəricilərinə üstünlük verilməsi, habelə, təsərrüfat əlaqələrinin qırılması, bazarların itirilməsi və avadanlıqların köhnəlməsi ilə bağlıdır.

Hökumət mümkün dərəcədə iri müəssisələrin özəlləşdirməqabağı sağlamlaşdırılması işini həyata keçirəcəkdir. Bundan əlavə, özəlləşdirilmiş müəssisələrin idarəolunmasında təcrübəyə malik olan xarici və daxili investorlar özəlləşdirmə prosesində iştirak etməyə həvəsləndiriləcəkdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 və 29 mart 2001-ci il tarixli sərəncamları ilə ölkənin bir sıra cəlbedici sahələri üzrə əvvəllər satışı nəzərdə tutulmamış müəssisələr özəlləşdirilməyə açılmışdır. Onların sırasında maşınqayırma, kimya, rabitə, hava yolları nəqliyyatı və s. sahələr vardır.

Hökumət özəlləşdirmə prosesinin səmərəliliyinin daha da artırılması məqsədilə, ölkə iqtisadiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi zamanı investisiya müsabiqələri və fərdi layihələr üzrə üsullardan daha geniş istifadə edərək, həmin müəssisələrin özəlləşdirmədən qabaq sağlamlaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirəcəkdir.

Özəlləşdirmə prosesinə strateji investorların cəlb olunması və şəffaflığın qorunub saxlanılması mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün özəlləşdirmə üzrə tanınmış beynəlxalq məsləhətçilərdən istifadə olunması təcrübəsinin davam etdirilməsi nəzərdə tutulur.

Hökumət, eyni zamanda, müəssisələrin strateji investorlara satılmasının əlverişsiz olduğu hallarda özəlləşdirmənin məqsədlərini təmin etməyə imkan verən digər tədbirlər həyata keçirəcəkdir. Məsələn, aşağıda, infrastrukturun inkişafı bölməsində qeyd edildiyi kimi, hökumət özəl müəssisələrlə kommunal xidmətlərin uzunmüddətli idarəetməyə verilməsi ilə bağlı müqavilələr imzalaya bilər.

 

4.3. Sahələr üzrə iqtisadi artım strategiyası

 

Əvvəlki bölmədə qeyd edildiyi kimi, dövlət maliyyə siyasəti, tənzimləmə və özəlləşdirmə iqtisadi artımın stimullaşdırılmasında istifadə olunan üç əsas vasitədir. Bu vasitələrdən investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanların kredit əldə etmək imkanlarının artırılması, infrastrukturun, kiçik və orta sahibkarlığın, eləcə də regionların və kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi, ətraf mühitin yaxşılaşdırılması, enerjinin əldə olunmasında və paylanmasında islahatların həyata keçirilməsi və turizmin təşviq edilməsi kimi əsas istiqamətlərdə işin yaxşılaşdırılmasında istifadə olunacaqdır. Yoxsulluq çoxölçülü bir anlayış olduğundan, onun yalnız bir yanaşma vasitəsilə həll edilməsi qeyri-mümkündür. Aşağıda göstərilmiş strategiyalar indiyə kimi tarazlı artıma mane olmuş problemlərin həllinə birgə istiqamətlənmişdir.

Məsələn, Bakıdan kənarda kiçik sahibkarlığın inkişafı investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, kredit əldə etmək imkanlarının yaradılması və infrastrukturun inkişaf etdirilməsi ilə həyata keçiriləcəkdir. Yaxud da, fermerlər kredit əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsindən, infrastrukturun yaxşılaşdırılmasından, regionların və kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsindən faydalanacaqlar.

 

İnvestisiya mühitinin yaxşılaşdırılması

 

Azərbaycanda neft sənayesinə xarici investisiyaların cəlb olunması sahəsindəki geniş təcrübə qeyri-neft sektorunda kifayət qədər müşahidə olunmamışdır. Bu baxımdan, hökumət həm xarici, həm də yerli investorlar tərəfindən investisiya qoyuluşlarını həvəsləndirmək məqsədilə müvafiq tədbirlər həyata keçirəcəkdir. Belə ki, infrastrukturun bərpası və kredit əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hökumət, eyni zamanda, investisiyaların həvəsləndirilməsi məqsədilə vergi dərəcələrinə yenidən baxacaq və sahibkarlığın tənzimlənməsi sahəsində islahatlar aparacaq, sahibkarların, KOM-ların ehtiyaclarının ödənilməsinə xüsusi diqqət yetiriləcəkdir. KOM-lar, əksər hallarda, əmək tutumlu olur və iri investisiyalar üçün cəlbedici olmayan regionlarda yeni iş yerlərinin açılmasına imkan verir.

 

Tənzimləmə

 

Qeyri-neft sektoruna investisiyalar cəlb etmək və ölkənin Bakıdan kənarda yerləşən rayonlarını inkişaf etdirmək məqsədilə mövcud hüquqi-tənzimləyici bazanın təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. «İnvestisiya fəaliyyəti» haqqında Qanun layihəsi MM-ə təqdim ediləcəkdir. Bu Qanun həm xarici, həm də yerli investorlara eyni münasibəti təmin edəcək və investisiyalarla bağlı bütün mövcud qanunları əvəz edəcəkdir. «Xüsusi İqtisadi Zonalar» haqqında Qanun layihəsi də MM-ə təqdim ediləcəkdir.

Sahibkarlıqla bağlı qaydalar əhəmiyyətli dərəcədə sadələşdirilmişdir. Yaxın vaxtlaradək, mövcud qanunvericiliyə görə, 75 fəaliyyət sahəsi lisenziyalaşdırılırdı, göstərilən sahələrin daxilində fəaliyyət növləri parçalanırdı (rabitə, dağ-mədən işləri, alkoqollu içkilər və tütün məmulatı) və nəticə etibarilə, lisenziyalaşdırılan sahələrin sayı 270-ə çatırdı. Lisenziyalaşdırma və nəzarət işləri 27 mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanı, onların müvafiq idarələri və digər müəssisələr tərəfindən həyata keçirilirdi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin yerli və xarici sahibkarlarla görüşünün nəticəsi olaraq, hazırda qanunvericiliyi və prosedurları təkmilləşdirmək məqsədilə müvafiq tədbirlər həyata keçirilir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 sentyabr 2002-ci il tarixli Fərmanına əsasən, lisenziyaların tələb olunduğu fəaliyyət sahələrinin sayı kəskin şəkildə azaldılaraq 27-yə çatdırılmışdır.

Ölkədə investisiya mühitinin müntəzəm olaraq təhlil edilməsi, nəticələrin həm dövlət, həm də özəl sektorun iştirakı ilə birgə müzakirə olunması və müvafiq tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə, son vaxtlar, həm yerli, həm də xarici iş adamlarının təmsil olunacağı Sahibkarlar Şurası (Respublika Prezidentinin 27 avqust 2002-ci il tarixli Fərmanı ilə) yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 avqust 2002-ci il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş «Azərbaycanda Kiçik və Orta Sahibkarlığın İnkişafının Dövlət Proqramı» sahibkarlığın inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edəcəkdir. Proqrama 6 geniş qrupa ayrılan 60-dan çox konkret tədbirlər daxildir: sahibkarlığın dövlət tənzimlənməsinin təkmilləşdirilməsi; KOM-ların inkişafının maliyyə və investisiya təminatı; struktur dəyişikliklərinə və texnoloji inkişafa kömək; texniki kömək və insan amilinin inkişafı; sahibkarlığın regionlarda inkişafının sürətləndirilməsi və sahibkarların hüquqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsi.

Ölkədə tarif sisteminin təkmilləşdirilməsi, onların səviyyəsinin iqtisadiyyatın tələbləri baxımından çevik şəkildə tənzimlənməsi məqsədilə müvafiq təşkilatların nümayəndələrindən ibarət Tarif (Qiymət) Şurası yaradılmışdır. Bu qurumun potensialının inkişaf etdirilərək, tariflərin və qiymətlərin sahibkarlığın mənafeyi baxımından müntəzəm olaraq tənzimlənməsi işinin davam etdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Hökumət, eyni zamanda, ixracın stimullaşdırılması məqsədilə bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Hazırda yerli məhsulların marketinq imkanlarının genişləndirilməsi məqsədilə məlumat bazasının yaradılması, satışsərgilərin təşkil edilməsi, sərgi mərkəzlərinin, gömrük anbarlarının, eləcə də, mümkün tərəfdaş ölkələrdə Azərbaycanın ticarət nümayəndəliklərinin yaradılması və İxracata Yardım Fondunun təsis edilməsi planlaşdırılır.

Hökumət Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarının (BMUS) tətbiq edilməsi istiqamətində işlərin davam etdirilməsini nəzərdə tutur. Bunun bir hissəsi kimi, müəyyən olunmuş səviyyədən yüksək mal dövriyyəsinə malik olan səhmdar cəmiyyətlər öz hesabatlarını BMUS-a uyğun olaraq tərtib etməli olacaqlar.

Hökumət ümumbəşəri sosial bəla hesab olunan korrupsiyaya qarşı mübarizəni daha da gücləndirəcəkdir. Belə ki, 2003-cü ildə MM-də birinci oxunuşdan keçmiş «Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında» Qanunun qəbul edilməsi və icrası nəzərdə tutulur. Qanun, korrupsiya ilə bağlı qanun pozuntularının aşkar edilməsinə, araşdırılmasına, onların nəticələrinin qarşısının alınmasına, bu cür qanun pozuntularında günahkar olan şəxslərin cinayət məsulliyətinə cəlb edilməsi ilə insan və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsinə, dövlət maraqlarının və təhlükəsizliyinin qorunmasına, dövlət və bələdiyyə orqanlarında, eləcə də, dövlət məmurlarının işində səmərəliliyin və qanunçuluğun təmin edilməsinə yönəldiləcəkdir. Qanun, həmçinin, xalqın hökumətə və onun ayrı-ayrı qurumlarına olan inamını daha da artırmaq, dövlət və bələdiyyə orqanlarında korrupsiya təcrübəsindən uzaq peşəkar şəxslərin qulluğa götürülməsinə və işlədiyi müddətdə korrupsiyadan uzaq olmasına şərait yaratmağı nəzərdə tutacaqdır.

Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvolma prosesinin davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə, ikitərəfli və çoxtərəfli ticarət danışıqlan davam etdiriləcəkdir. ÜTT-yə üzv olmaq, Azərbaycana qaydalara əsaslanan çoxtərəfli ticarət sistemində iştirak etməyə imkan verəcəkdir (ticarət danışıqlarının nəticələrinin əksər hallarda iqtisadi qüvvə ilə müəyyən edildiyi ikitərəfli ticarət sistemindən fərqli olaraq).

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

2003-cü il üçün büdcədə vergi dərəcələri ilə əlaqədar, sosial ayırmaların dərəcəsində dəyişikliklərin edilməsi nəzərdə tutulur. Ölkədə sosial sığorta haqları dərəcəsi olduqca yüksəkdir və bunun, vergi rejimində intizama və məşğulluq səviyyəsinin yüksəlməsinə mane olduğu görünür. Artıq Əllillər və Məşğulluq Fondlarının DSMF-ə birləşdirilməsi və müvafiq olaraq, vergilərin aşağı salınması vasitəsilə bu vergi yükünün azaldılması ilə bağlı tədbirlər həyata keçirilmişdir. İşəgötürənlər üzərinə qoyulan sosial sığorta haqlarının işçilərə ödənilən əmək haqqının 29%-dən 27%-dək azaldılması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, işçilər tərəfindən ödənişlər onların məvaciblərinin 1.5%-indən 2%-inədək artırılacaqdır. Bu dəyişikliklər nəticəsində sahibkarlar tərəfindən hüquqi öhdəliklərin ödənilməsi və əlavə işçilərin götürülməsi nisbətən ucuz başa gələcəkdir.

1993-cü ildən fəaliyyət göstərən Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu kiçik sahibkarları güzəştli kreditlərlə, məsləhət və təlimlə təmin edir. 1993—2001-ci illər ərzində Fond tərəfindən sahibkarlığın inkişafı üzrə 100-dən çox investisiya layihəsinə güzəştli kredit ayrılmışdır. 1999—2001-ci illər ərzində dövlət büdcəsində sahibkarlara 5.4 milyard AZM (1.1 milyon ABD) həcmində güzəştli kredit ayrılmışdır. Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, sahibkarlığa dövlət maliyyə dəstəyinin artırılması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanına əsasən 2003—2005-ci illərdə sahibkarlığın inkişafına 250 milyard AZM (51.5 mln ABD) həcmində vəsait ayrılması nəzərdə tutulmuşdur.

Hökumət, sahibkarlar üçün təlim kursları və seminarlar təşkil etməklə, onları təcrübə mübadiləsi məqsədilə xarici ölkələrə göndərməklə, maarifləndirmə, məsləhət və məlumatlarla təmin etməklə bir sıra müvafiq tədbirlər görmüşdür. Hökumət tərəfindən bu istiqamətdə aparılan işlərin davam etdirilməsi nəzərdə tutulur.

 

Kredit təminatının yaxşılaşdırılması

 

Kiçik və orta sahibkarların işgüzarlıq fəaliyyətinə başlamaqda və ya onu genişləndirməkdə üzləşdiyi əsas problem kredit təminatıdır. Bu, Azərbaycanda bankların çoxluq təşkil etdiyi maliyyə sektorunun kiçik olması və hələ lazımi səviyyədə inkişaf etməməsi ilə izah olunur. Hökumət tərəfindən ünvanlı kreditlərin təmin olunmasına baxmayaraq, kredit əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsi, ilk növbədə, bank sektorunun təkmilləşdirilməsi vasitəsilə həyata keçiriləcəkdir. Bu, əhalinin banklara olan inamını artıracaq və onları öz əmanətlərini banklara yatırmağa həvəsləndirəcəkdir. Eyni zamanda, bankların daha səmərəli idarəolunması sahibkarların və investorların kreditlə təminatını yaxşılaşdıracaqdır.

Hazırda əhalinin bank sisteminə inamı aşağı səviyyədədir və istehlakçılar öz əmanətlərini, əsasən, bankdan kənarda saxlayırlar. Belə ki, əsasən, dollarla olan bank depozitləri ÜDM-nin yalnız 7%-dən çoxunu təşkil edir. Eyni zamanda, borc faizinin çox yüksək olması ucbatından, borcgötürənlər banklar vasitəsilə çox sayda investisiya maliyyələşdirmirlər. Belə ki, ÜDM-nin yalnız 9%dən çoxunu təşkil edən borclar əksər hallarda ümidsiz borclar hesab edilir. Rəqabət qabiliyyətinin artırılması vasitəsilə daha çox depozit cəlb etmək və borcların dəyərini aşağı salmaq üçün MB bank sistemində islahatlarla bağlı strategiya hazırlayıb həyata keçirəcəkdir. Bura iqtisadiyyatda bankların rolunun, kredit əldə etmək imkanlarının genişləndirilməsinə və xüsusilə faiz dərəcələrinin azaldılmasına yönəldilmiş bir sıra tədbirlər daxildir ki, bu da öz növbəsində, sahibkarların kreditlə təmin olunmasını yaxşılaşdıracaq və məşğulluq üçün imkanları artıracaqdır.

 

Özəlləşdirmə

 

Azərbaycan Beynəlxalq Bankının kapitalında dövlətin payının satılması, Beynəlxalq Universal Səhmdar Bankın əməliyyat və idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi və bu əsasda onun özəlləşdirilməyə hazırlanması nəzərdə tutulur.

 

Tənzimləmə

 

Özəl bankların nizamnamə kapitalının minimal həddinin artırılması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, bank xidmətləri bazarında rəqabət mühitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində tədbirlər görmək planlaşdırılır.

Bank sisteminin institusional inkişafı çərçivəsində regionlarda bank filialı şəbəkələrinin genişləndirilməsinin, regional bankların və maliyyə institutlarının yaradılmasının, eləcə də, kredit ittifaqlarının şəbəkəsinin genişlənməsinin təşviqi nəzərdə tutulur. Orta və kiçik sahibkarlığı kreditləşdirəcək mikro-kreditləşmə bankının yaradılması və xarici bank kapitalının iştirakı rejiminin tam liberallaşdırılması nəzərdə tutulur.

Bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da, heç də bütün sahibkarlar sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdikləri gəlirləri banklarda saxlamağa etibar etmirlər. Bəziləri vergi rejiminə tam riayət etmədiyi üçün ehtiyat edir, bəziləri isə vəsaitləri nağd formada saxlamağa üstünlük verir. Bu növ vəsaitlərin nağd formada saxlanılması bankların digər sahibkarlıq subyektlərini kreditlərlə təmin etməsinə mane olur. Bir çox ölkələrdə qanunsuz sahibkarlıq yolu ilə qazanılan pulların yuyulmasının qarşısının alınması və qanuni sahibkarlıqdan əldə olunan maliyyə vəsaitlərinin banklara qoyulması ilə bağlı problemin həll edilməsi istiqamətində cəhdlər edilmişdir. Belə ki, nağd vəsaitlərin sahiblərini öz vəsaitlərindən sahibkarların maliyyələşdirilməsində və yeni iş yerlərinin yaradılmasında istifadə etməyə həvəsləndirmək məqsədilə beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi nəzərdə tutulur.

Xırda ödəniş sisteminin formalaşdırılmasının tamamlanması, bankdaxili ödəniş sisteminin inkişafı, bank sistemində beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarına tam keçidin təşkili, bank nəzarətinin təkmilləşdirilməsi, kredit bürolarının yaradılması həyata keçiriləcək tədbirlərdəndir.

Əlavə olaraq, bank sisteminin yenidən qurulması və sağlamlaşdırılması nəzərə alınmaqla, fiziki şəxslərin əmanətlərinin sığortalanması sisteminin formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Əmanətlərinin sığortalanması əhalinin bank sisteminə olan inamını artıraraq, bank fəaliyyəti haqqında kifayət qədər məlumatı olmayan xırda əmanətçilərin və ümumiyyətlə, digər əmanətçilərin öz əmanətlərini itirməkdən (bankların ödəmə qabiliyyətlərini itirdikləri zaman) qoruyacaqdır. Bu tədbir, bank sisteminin iqtisadiyyatda vasitəçilik rolunu gücləndirməklə yanaşı. sərbəst vəsaitlərin investisiyalara transformasiyasında və beləliklə də, iqtisadi artımın sürətlənməsində və əhalinin sosial vəziyyətinin yaxşılaşmasında mühüm rol oynayacaqdır.

Eyni zamanda, banklarda insan resurslarının idarə edilməsi sisteralərinin təkmilləşdirilməsi və bankların daxili informasiya sistemlərinin inkişafı diqqət mərkəzində saxlanılacaqdır.

Bank sisteminin fəaliyyəti üçün daha əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə konkret tədbirlər görülməklə, mərkəzləşdirilmiş və sadələşdirilmiş girovların qeydiyyatı sistemi və bu sənəddə qeyd edildiyi kimi, səmərəli torpaq bazarı yaradılacaqdır. Sağlam pul dövriyyəsini və onun təsirli tənzimləməsini təmin etmək məqsədilə nağdsiz hesablaşmaların stimullaşdırılması və iqtisadiyyatın dollarlaşmasının qarşısının alınması istiqamətində tədbirlər həyata keçiriləcəkdir.

Bank infrastrukturunun daha da yaxşılaşdırılmasında bank qanunvericiliyinin təkmilləşdirlməsi xüsusi rol oynayır. Bu baxımdan, «Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı haqqında» Qanuna düzəlişlərin edilməsi və «Azərbaycan Respublikasında banklar haqqında» yeni Qanunun qəbul edilməsi planlaşdırılır. MB tərəfindən banklara nəzarətin gücləndirilməsi və əmanətlərin qorunmasının təmin olunması məqsədilə bu dəyişikliklərin edilməsi zəruridir.

 

İnfrastrukturun inkişafı

 

Qaz, elektrik və su təchizatının qeyri-davamlılığı və nəqliyyat infrastrukturunun aşağı səviyyədə olması Azərbaycanda iqtisadi inkişafa və əhalinin yaşayışına ciddi maneçilik törədir. Abşeron yarımadasından kənarda davamlı enerji təchizatının olmaması özəl sektora investisiya qoyuluşu imkanlarını məhdudlaşdırır və yeni iş yerlərinin açılmasını çətinləşdirir. İnfrastruktura investisiya qoyuluşunun aşağı səviyyədə olduğunu nəzərə alaraq, hökumət 2002—2005-ci illər ərzində, bu Proqramın müvafiq bölmələri və Siyasət Tədbirləri Matrisinə müvafiq olaraq, bu sahədə kompleks tədbirlər həyata keçirmək niyyətindədir.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, infrastukturun saxlanılması və təmiri ilə bağlı bütün işlər DİP-in bir hissəsi kimi həyata keçiriləcəkdir. Əsaslı təmir üzrə xərclər ümumi dövlət xərclərinin 17%-indən 21%-ədək artırılacaqdır; bu, 2001-ci il üçün olan xərclərə nisbətən nominal şərtlərlə 111% artaraq, 2005-ci ildə 2,015 milyard AZM təşkil edəcəkdir.

Bu artım artıq başlamış olan yoxsulluğun azaldılması ilə bağlı bir çox investisiya layihələrini də əhatə edir. Buraya yol, dəmir yolu və liman kimi zəruri nəqliyyat infrastrukturlarının bərpa edilməsi daxildir. Trans-Qafqaz dəmiryolları şəbəkəsinin yaxşılaşdırılmasında əsas diqqət magistral yolu və onunla əlaqəli olan üçüncü dərəcəli yol şəbəkəsi yaxınlığında yaşayan aztəminatlı kənd əhalisi üçün nəqliyyat xidmətlərinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilmişdir. Limanın bərpasında əsas məqsəd həyata keçirilən əməliyyatların Xəzər dənizinə mənfi ekoloji təsirinin minimuma endirilməsidir. Nəqliyyat infrastrukturunun yaxşılaşdırılması ticarətin və iqtisadi artımın təşviq olunmasında və həmin artımın Bakıdan kənarda yerləşən rayonlarda da yayılmasına kömək edəcəkdir.

Yoxsul əhalinin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün Bakı şəhərinin su təchizatı sisteminin yaxşılaşdırılması layihəsinin davam etdirlməsi nəzərdə tutulmuşdur. Böyük Bakı su təchizatı sisteminin yenidən qurulmasında əsas diqqət qısa müddətli perspektivdə əhalinin, xüsusilə, onun yoxsul qruplarının təcili su təchizatının yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir.

Siyasət Tədbirləri Matrisində göstərildiyi kimi, bu Proqrama əsaslı işlər üzrə aşağıdakı tədbirlər daxildir:

 

28 yeni məktəb binasının tikintisi və 200 məktəb binasının təmiri;

 

qaçqın və məcburi köçkünlər üçün yeni evlərin tikintisi və məcburi köçkün düşərgələrində şəraitin yaxşılaşdırılması;

 

civə və radioaktiv tullantıların təmizlənməsi daxil olmaqla ətraf mühitin çirklənməsinə qarşı tədbirlərin həyata keçirilməsi;

 

suvarma və drenaj qurğularının təmiri;

 

istilik elektrik stansiyalarında mazut rejimindən təbii qaz rejiminə keçilməsi və yeni elektrik stansiyalarının tikintisi;

 

yeraltı qaz anbarlarının təmiri;

 

rayonlarda olimpiya-idman mərkəzlərinin tikintisi;

 

mədəniyyət və incəsənət mərkəzlərinin bərpası və mədəni irsin qorunması.

 

Tənzimləmə

 

İctimai infrastrukturun yaxşılaşdırılması dövlət vəsaitləri hesabına həyata keçirilir. Özəl sektorun ortamüddətli perspektivdə infrasturuktura investisiya qoyuluşunda maraqlı olacağı ehtimal edilmir. Bununla belə, hökumət artıq mövcud intrastrukturun idarəolunması üzrə yeni metodlar tətbiq edir. Məsələn, Bakı və Sumqayıt elektrik şəbəkələri Barmek Holdinq şirkətinə, Əli Bayramlı elektrik şəbəkəsi və Gəncə elektrik şəbəkəsi SC-ləri isə «Bakı Yüksək Gərginlikli Elektrik Avadanlıqlan» SC-nə 25 illik müddətə idarəetməyə verilmişdir. Dövlət və özəl sektorun bu cür tərəfdaşlığı gələcəkdə də davam etdiriləcək və digər kommunal xidmət sahələrinə də yayılacaqdır.

 

İnsan resurslarının inkişafına investisiya qoyuluşu

 

Uzun müddətli perspektivdə yoxsulluğun azaldılması insan resurslarına qoyulan investisiyalardan asılıdır. İnsan resurslarının formalaşdırılması zəruri ehtiyacların ödənilməsindən başlayaraq bacanqların genişləndirilməsinə qədər geniş spektri əhatə edir. Belə ki, bu, mövcud potensialdan daha səmərəli istifadə etməklə, eləcə də, potensialı, bacarıqları və nou-haunu inkişaf etdirməklə, əlavə insan resurslarının formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın bir hissəsi kimi, insan resurslarunın inkişafı, xüsusilə, sosial təminat, səhiyyə və təhsillə bağlı olan dövlət xərclərinin səmərəliliyi artırılacaqdır. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, hökumət yoxsulluğa qarşı mübarizədə dövlət vəsaitlərinin daha səmərəli istifadəsinə imkan verən OMXS-i işləyib hazırlamışdır.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Qeyd edildiyi kimi, səhiyyə xidməti ilə bağlı xərclərin artırılmasına böyük ehtiyac duyulur. Səhiyyə xərcləri YAİİDP-nin həyata keçirildiyi müddət ərzində ikiqat artırılaraq (2001-ci ildə 3.8%-dən), ümumi dövlət xərclərinin 5.4%-ini təşkil edəcəkdir. Xərclərlə bağlı islahatlar ilkin tibbi xidmətin təmin olunmasına və səhiyyə ilə bağlı digər səmərəli tədbirlərin həyata keçirilməsinə kömək edəcəkdir. Eyni zamanda, səhiyyə sektorunda çalışan işçilərin əmək haqları əhəmiyyətli dərəcədə artırılacaqdır. 3-cü fəsildə qeyd edildiyi kimi, dövlət büdcəsində səhiyyə üzrə xərclərin artırılması səhiyyə xidməti göstəricilərinin aşağı səviyyədə olması ilə bağlı problemi həll edə bilməz. Bu baxımdan, maliyyə vəsaitlərinin artırılması ilə yanaşı, onların daha səmərəli istifadəsi də təmin olunacaq və əsas diqqət statisionar xidmətdən ambulator xidmətə keçiriləcəkdir. Bundan əlavə, büdcə normalarına yenidən baxmaq və onun mümkün: qədər çarpayı sayına görə deyil, adambaşına olan tələbatlara əsaslanmaqla tərtib edilməsi nəzərdə tutulur.

Təhsil sektorunun maliyyələşdirilməsində artım nisbətən az olacaqdır. Həmin sektorda xərclərin strukturu əsaslı şəkildə dəyişdirilmədikcə, əlavə vəsaitlər, çox güman ki, şagirdlərin və tələbələrin təhsil səviyyəsinə müəyyən təsir göstərəcəkdir. Belə ki, təhsillə bağlı xərclərin ümumi dövlət xərclərindəki payı 17%-dən 15.2%-ədək azalacaqdır. Müəllimlərin ümumi sayının ixtisar olunması və yerdə qalanların əmək haqlarının artırılması nəzərdə tutulur. Təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi və inkişaf etdirilməsində iştirak edən müəllimlər üçün mükafatlandırılma sistemi tətbiq olunacaqdır. Təhsil əldə etmək üçün bərabər imkanların təmin edilməsi, o cümlədən, pulsuz dərsliklərin paylanması və 200-dən çox məktəbin tikintisi və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırılması məqsədilə müvafiq vəsaitlər ayrılacaqdır.

 

Kənd təsərrüfatı və regional inkişaf

 

Yoxsulluğun azaldılması strategiyasının əsas elementi qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsindən, Bakı ilə ölkənin digər regionları arasında həyat səviyyələrindəki fərqlərin aradan qaldırılmasından ibarətdir.

Hökumət Bakıdan kənardakı rayonlarda sahibkarlığı inkişaf etdirmək məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirməyi nəzərdə tutur. Bundan əlavə, dağlıq və sərhədyanı rayonlarda, o cümlədən, Naxçıvan Muxtar Respublikasında yerli istehsalçılar üçün güzəştli əmək haqqı indeksasiyası və enerji daşıyıcılan üzrə güzəştli tarif dərəcələri ilə bağlı konkret təkliflərin hazırlanması və həyata keçirilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, qeyd olunan rayonlarda vergi tətilləri və ya güzəştli vergilərin təmin olunması vasitəsilə sahibkarlığın təşviq olunmasına xüsusi diqqət yetiriləcəkdir. Hökumət, eyni zamanda, rayonlarda istər bank və kredit birlikləri, istərsə də, mikro-kredit institutları tərəfindən təmin olunan maliyyə xidmətlərinin genişləndirilməsini dəstəkləyəcəkdir.

Kənd yerlərinin inkişafına dair hərtərəfli proqram çərçivəsində kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi qeyri-neft sektoru rayonlarının tərəqqisində həlledici rol oynayır. Ötən son on il ərzində kənd təsərrüfatında işləyənlərin sayı 1990-cı ildə 1,144,000 nəfərdən 2001-ci ildə 1,515,000 nəfərə çatmışdır. İqtisadi baxımdan fəal olan əhalinin 40%-dən çoxu kənd təsərrüfatı sektorunda çalışır ki, onların da 21%-ini qadınlar təşkil edirlər. Kənd təsərrüfatında məşğulluq səviyyəsinin bu cür yüksəlməsi, əsasən, torpaq-islahatı nəticəsində mümkün olmuşdur. Amma, eyni zamanda, dövlət müəssisələrinin bağlanması kəndlərdə və kiçik şəhərlərdə məşğulluq səviyyəsinə mənfi təsir göstərmişdir.

Torpaq islahatlarının uğurla başa çatmasına baxmayaraq, kənd əhalisinin rifahının tələb olunan səviyyəyə qaldırılması, hələ ki, mümkün olmamışdır. Belə ki, ümumi işçi qüvvəsinin 40%-nin kənd təsərrüfatı sektorunda çalışmasına baxmayaraq, kənd təsərrüfatı sektorunda əmək haqqı 2000-ci ildə ölkə üzrə orta əmək haqqının yalnız 30%-i həcmində olmuş və bu sektor ÜDM-nin yalnız 16%-ini təşkil etmişdir. Kənd yerlərinin inkişafında maneələr, əsasən, bunlardan ibarət olmuşdur: özəlləşdirilən torpaq ərazisi sahələrinin rentabellik baxımından az olması, torpaq bazarının olmaması, ümumi otlaq sahələrindən həddən artıq istifadə olunması, toxum, su və avadanlıqlarla təchizatın zəif olması, məhsulun bazarlara çıxarılmasındakı problemlər, nəqliyyatın infrastrukturunun aşağı səviyyədə olması, suvarma və kənd təsərrüfatı infrastrukturu üçün zəruri olan digər elementlərin kifayət qədər səmərəli olmaması, eləcə də, kredit əldə etmək imkanlarında və kredit götürmək üçün girov təminatında meydana çıxan problemlər.

Kənd təsərrüfatı sektorunun kənd təsərrüfatından kənar fəaliyyət sahələri (kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, sənətkarlıq, pərakəndə satış, paylama, nəqliyyat, tikinti və kənd yerlərinin infrastrukturunun digər aspektləri) ilə sıx əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməsi kənd yerlərinin iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır. Belə ki, Azərbaycanda kənd təsərrüfatı işinin yaxşılaşdırılması, ümumilikdə, rayonlarda tələbin stimullaşdırılması və kənd yerlərinin iqtisadiyyatının inkişafi ilə nəticələnəcəkdir. Bu məqsədlə, hökumət kənd təsərrüfatı sektorunun inkişafını kənd yerlərinin vahid inkişaf siyasəti məzmununda inkişaf etdirilməsini mühüm hesab edir. Kənd yerlərinin uğurlu inkişafı yalnız ölkenin təbii sərvətlərinin davamlı istifadəsindən asılı olduğundan, bu, ətraf mühit nəzərə alınmaqla həyata keçiriləcəkdir. Bu, eyni zamanda, infrastrukturun inkişaf etdirilməsini və qeyri-kənd təsərrüfatı sahəsində məşğulluğun həvəsləndirilməsini də əhatə edəcəkdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2001-ci il mart tarixli Fərmanına müvafiq olaraq, hökumət «Ərzaq Təhlükəsizliyi üzrə Dövlət Proqramı»nı təsdiq etməklə, kənd yerlərinin inkişafına dair strategiyanın işlənib hazırlanması istiqamətində ilkin tədbirləri həyata keçirməyə başlamışdır.

 

Tənzimləmə

 

Kənd yerlərinin vahid inkişaf siyasətində torpaq islahatları nəticəsində əldə olunmuş nailiyyətlər nəzərə alınacaqdır. Belə ki, hökumət, torpaq islahatlarını davam etdirərək, «Torpaq İslahatı haqqında» Qanunda nəzərdə tutulmuş əmlak hüquqlarını gücləndirilməsi və qorunması məqsədilə zəruri institusional və hüquqi baza yaratmaq niyyətindədir. Bununla belə, hazırda, torpaq sahələrinin bölünmə səviyyəsi və torpaq bazarının zəif inkişaf etməsi məhsuldar kənd təsərrüfatı müəssisələrinin yaradılmasına mane olur. Buna görə də, hökumət torpaqların birləşdirilməsi prosesini asanlaşdırmaq üçün fermerlər üçün birliklərin formalaşmasına şərait yaradacaqdır. Hökumət, eyni zamanda, torpaqların paylanmasının, torpaq sərhədlərinin müəyyən olunmasının və qalan torpaqdan istifadəyə dair icazənin təmin olunmasının tənzimlənməsində həlledici rol oynayan DTXK-nın Regional Mərkəzlərini gücləndirəcək, şəffaf və fəaliyyət göstərə biləcək torpaq bazarının yaradılmasına şərait yaradacaqdır.

Hökumət ölkənin təbii ehtiyatlarının idarəolunmasını təkmilləşdirmək və davamlı kənd təsərrüfatı istehsalı üçün şərait yaratmaq məqsədilə kənd təsərrüfatı sektorunda institusional islahatların həyata keçirilməsini davam etdirəcəkdir. İnstitusional islahatlar nəticəsində dövlət orqanları arasında öhdəliklər daha şəffaf şəkildə bölüşdürüləcək və gələcəkdə torpaq və digər ehtiyatların deqradasiya təhlükəsinin qarşısı alınacaqdır. Belə ki, torpaqdan həddən artıq istifadə olunması, su infrastrukturunun qorunub saxlanması üçün vəsaitin çatışmaması, otlaq sahələrinin payının azalması və torpağın idarə olunması sahəsində iş təcrübəsinin aşağı səviyyədə olması torpağın eroziyasına, şoranlaşmasına və su mənbələrinin çirklənməsinə səbəb olmuşdur. Hazırda, KTN, DMSTK, DTXK və ETSN-də müəyyən funksiyaların təkrarlanması müşahidə olunur ki, bu da, səmərəli idarəetməni çətinləşdirir. Kənd təsərrüfatı sektorunda dövlətin tənzimləmə funksiyaları ilə kommersiya fəaliyyəti arasında daha aydın bölgünün aparılması məqsədilə institusional islahatlar həyata keçiriləcəkdir. Hökumət kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan müəssisələrdə institusional islahatların aparılması ilə bağlı geniş təkliflərin hazırlanması məqsədilə nazirliklərarası komissiya yaradacaqdır.

Hökumət ölkənin təbii ehtiyatlarından davamlı istifadənin təmin edilməsinə yönəldilmiş strategiya işləyib hazırlayacaqdır.

Azərbaycanda müxtəlif iqlim zonaları və kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaq növləri vardır. Dağ rayonlarında heyvandarlıq əkinçiliyə nisbətən daha çox inkişaf etmişdir. Bu rayonlarda kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi üçün otlaqların idarə olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bununla bağlı, otlaq yükünün tənzimlənməsinin yaxşılaşdırılması, kəndlərin yaxınlığında yerləşən otlaqlara düşən yükün azaldılması məqsədilə tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Yay və qış otlaqlarından laqeyd şəkildə istifadə olunmasının qarşısının alınması və nisbətən yoxsul maldarların həmin otlaqlardan istifadə etmək hüquqlarının qorunması eyni dərəcədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd etmək lazımdır ki, bələdiyyələrin bu prosesə cəlb edilməsi icmalar üçün səmərəli olacaqdır.

Torpaqların müdafiəsinin və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə onun külək və su eroziyasından müdafiə olunmasına yönəldilmiş konkret tədbirləri əhatə edən Dövlət Proqramının işlənib hazırlanması və eyni zamanda, torpağın şoranlaşmasının azaldılması üzrə meliorasiya proqramlarının həyata keçirilməsi planlaşdırılır.

Kənd yerlərində fermer birliklərinin yaradılması özəl təşəbbüslərin həvəsləndirilməsinə xidmət edəcək və kiçik fermerləri müvafiq texnologiyalarla, bazara çıxış imkanları ilə təmin edilməklə, onların məhsuldarlığının artırılmasına kömək göstərəcəkdir. Bu, eyni zamanda, əldə edilmiş qənaətə əsaslanaraq, onların istehsal və emal xərclərini azaltmağa da imkan verəcəkdir. Bu məqsədlə, hökumət, fermer birliklərinin yaradılması üçün zəruri olan qanunvericiliyi formalaşdırmaqla, onların inkişafına müvafiq şərait yaradacaqdır.

Mövcud fermer təsərrüfatlarının inkişafı üçün şərait yaratmaq məqsədilə mikrokreditlərin əldə edilməsinin asanlaşdırılması və lisenziyalaşdırma prosedurlarında şəffaflığın təmin olunması tələb olunur. Bu, eyni zamanda, sovet dövrünə məxsus olan maşın-traktor stansiyalarının və kənd təsərrüfatı emalı sənayesinin dağılması nəticəsində yaranmış boşluğu aradan qaldırmaq üçün yeni özəl sahibkarlığın inkişafını tələb edir. Kiçik fermerlər avadanlıq almaq iqtidarında olmasalar da, onu qısa müddətə icarəyə götürə bilərlər. Toxumların və digər vasitələrin əldə edilməsi üçün imkanlar məhdud olduğuna görə, özəl sektorun bu sahədə iştirakı stimullaşdırılmalıdır.

Həlli vacib olan digər bir problem fermerlərin istehsal etdikləri məhsulların bazarlara çıxışının təmin olunmasıdır. 6-cı fəsildə qeyd olunduğu kimi, kənd yerlərində yaşayan bir çox sakinlər məhsullarının sərfəli qiymətlərlə dövlət tərəfindən alınmasını və gömrük tariflərinin qaldırılması yolu ilə daxili istehsalçıların müdafiə olunmasını təmin edən keçmiş dövlət qaydalarının bərpa olunmasını tələb edirlər. Məsələnin bu şəkildə qoyulması bazar iqtisadiyyatının inkişaf etdirilməsi tələbləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyi üçün alternativ həll yollarının tapılması tələb olunur. Bu baxımdan, kənd yerlərində kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı sahəsinin potensialının artırılması məqsədilə buraya özəl sektorun təşviq edilməsi ölkənin kənd təsərrüfatının inkişaf strategiyasının tərkib hissələrindən biri hesab edilir. Eyni zamanda, ÜTT-yə üzv olmağa hazırlıq prosesi davam etdiriləcəkdir.

 

Özəlləşdirmə

 

Qeyd edildiyi kimi, torpaq geniş şəkildə özəlləşdirilmişdir. Hökumət, gübrə təminatını yaxşılaşdırmaq məqsədilə Sumqayıt superfosfat zavodunun özəlləşdirmə vasitəsilə yenidənqurulmasını planlaşdırır. Geniş özəlləşdirmə proqramı çərçivəsində kənd təsərrüfatının özəl sektor tərəfindən vacib olan digər elementlərlə, o cümlədən, avadanlıq və xidmətlərlə təmin olunmasını stimullaşdırmaq da nəzərdə tutulmuşdur. Baytarlıq xidmətlərinin, preparatların və texniki xidmətlərin təmin olunmasında özəl sektorun iştirakının təşviq edilməsi prioritet məsələlərdən biri hesab edilir.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Ölkənin təbii ehtiyatlarının idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi üçün, eyni zamanda, yerli fermerlərin informasiya ilə daha yaxşı təmin olunması tələb olunur. Ekoloji tarazlığı nəzərdə tutaraq, ekoloji biliklər də daxil olmaqla, fermerlərin müvafiq texniki və idarəetmə biliklərinin artırılması məqsədilə məsləhət xidmətlərinin genişləndirilməsi planlaşdırılır, Bu informasiya torpağın xüsusiyyətlərinə daha münasib olan yanaşmaları və təcrübələri əhatə edəcəkdir. Fermerləri mikro-kreditlərlə bağlı məlumatlarla təmin etmək məqsədilə yerli məsləhət xidmətlərinin genişləndirilməsi, texniki və idarəetmə birliklərinin sayının artırılması nəzərdə tutulur. Bu mərkəzlər, həmçinin, yerli fermerlərin təlim keçməsi və yerli şəraitə uyğun olan ən qabaqcıl fermer təcrübəsinə dair informasiya broşurlarının yayılması üçün istifadə olunacaqdır. Mərkəzlər xidmətlərin təmin olunması sahəsində dövlət və özəl sektorun mövcud təcrübəsinə əsaslanacaq, respublika və yerli səviyyələrdə tədqiqat institutları və akademiyalarla əlaqələrini möhkəmləndirəcəkdir.

Kənd yerlərinin mikro-maliyyələşdirilməsi məqsədilə kredit birlikləri və mikro-kredit institutları kimi institusional potensialın formalaşdırılması üçün əlverişli şərait yaradılacaqdır. Fermerlərin maliyyə tələbatının yaxşılaşdırılması naminə dövlət büdcəsindən kənd təsərrüfatına ayırmaların həcmi artırılacaqdır.

Hökumət, ərzaq təhlükəsizliyini yaxşılaşdırmaqla, əhalinin sağlamlığının qorunması üçün zəruri tədbirləri həyata keçirəcəkdir. Ölkədə iribuynuzlu mal-qaranın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və insanlar arasında brüselloz və vərəm xəstəlikləri təhlükəsinin azaldılması məqsədilə baytarlıq peyvəndləmənin genişləndirilməsi, eləcə də, epizootik nəzarətlə bağlı tədbirlərin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə, baytarlıq vaksinləri ilə təminat yaxşılaşdırılacaq, laboratoriya müasir avadanlıqlarla təchiz olunacaqdır. Baytarlıq preparatlarının istehsalının yaxşılaşdırılması məqsədilə Xanlar biokombinatı yenidən qurulacaq, ölkədə epizootik nəzarətin yaxşılaşdırılması üçün milli diaqnostika labaratoriyası və üç regional laboratoriya müasir avadanlıqlarla təchiz olunacaqdır. Bu, eyni zamanda, dövlət laboratoriyaları tərəfindən ərzaq təhlükəsizliyinə nəzarət və sərhədlərdə karantin nəzarətinin gücləndirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Kənd yerlərində kənd təsərrüfatının və alternativ məşğulluğun inkişaf etdirilməsi, həmçinin, infrastrukturun yaxşılaşdırılması ilə sıx bağlıdır. Elektrik enerjisi, qaz və su ilə təchizatın qeyri-davamlı, eləcə də, nəqliyyat və rabitənin qeyri-qənaətbəxş olması özəl sahibkarlığın inkişafına mənfi təsir götərir. Bu baxımdan, toxunulan məsələlərin dövlətin özəlləşdirmə və investisiya proqramları, xüsusilə, DİP vasitəsilə həll edilməsi nəzərdə tutulur.

Ümumiyyətlə, ölkənin kənd təsərrüfatı suvarma və drenaj sistemindən çox asılıdır. Bu sistemlərin çoxunun bərpası və səmərəliliyinin artırılması üçün dövlət tərəfindən investisiya qoyuluşu tələb olunur. Lakin səmərəliliyin təmin olunması suvarma və drenaj infrastrukturunun idarəolunmasının və ona nəzarətin yaxşılaşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan, «Sudan İstifadəçilər Assosiasiyaları»nın bu prosesdə iştirakının daha da genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət investisiyalarının davamlılığını təmin etmək məqsədilə xərclərin ödənilməsi sistemlərinin tətbiq edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Suvarma və drenaj infrastrukturu üzrə çəkilən xərclərin fermerlər tərəfindən tanı ödənilməsinə nail olana qədər dövlətə məxsus olan infrastruktunun fəaliyyəti və saxlanılması üçün dövlət vəsaitlərinin ayrılması zəruri olacaqdır.

Kənd təsərrüfatının gələcək davamlı inkişafını təmin etmək məqsədilə bu sahədə çalışan mütəxəssislərin potensialının inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş praktik tədqiqatların aparılmasına, Kənd Təsərrüfatı Akademiyası və aqrar tədqiqat institutlarının maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılmasına, orada tədris olunan təlimin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və modernləşdirilməsinə, həmçinin, kənd təsərrüfatı sahəsində tədqiqat aparmaq üçün tələbə mübadiləsi proqramları üzrə xarici universitetlərlə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə diqqət yetiriləcəkdir.

 

Ətraf mühitin yaxşılaşdırılması

 

Ekoloji tarazlığı pozan iqtisadi inkişaf davamlı hesab edilə bilməz. Ekoloji çirklənmə əhalinin gəlir əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Belə ki, o, ilk növbədə, ayrı-ayrı vətəndaşların sağlamlığına mənfi təsir göstərir. İkincisi, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, kənd təsərrüfatı və digər sektorlarda gəlir gətirən fəaliyyət üçün mövcud təbii ehtiyatların tükənməsinə aparıb çıxarır. Bu baxımdan, hökumət, ekoloji problemləri nəzərə almağa çalışan yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya sənədinin hazırlanmasını zəruri hesab etmişdir. Bu, Xəzər dənizinin və ya yuxarıda kənd təsərrüfatı bölməsində qeyd olunduğu kimi, ölkədəki təbii ehtiyatların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsinə yönəldilmiş irimiqyaslı milli və beynəlxalq layihələri nəzərdə tutur. Ekoloji çirklənmə problemlərinin həlli ilə yanaşı, ətraf mühitin çirklənməsinə müntəzəm monitorinq nəzarətinin təkmilləşdirilməsi və ekoloji tarazlığa riayət olunmasının zəruriliyinə dair ictimaiyyətin məlumatlılığının artırılması üçün informasiya təbliğatının aparılması vacibdir. Ətraf tnühitin monitorinqinə, tənzimlənməsinə və bu sahədə məlumatlarla təmin olunmaya yerli icmalar da cəlb ediləcəklər.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Civə tullantılarının təmizlənməsi və tullantıların idarə olunmasının yaxşılaşdırılması həlli vacib olan ən təxirəsalınmaz problemlərdəndir. Suyun təmizlənməsi və kanalizasiya sisteminin idarə olunması baxımından Sumqayıtda təmizləyici qurğuların və kanalizasiya sistemlərinin yenidən qurulması, Bakıda təmizləyici qurğuların genişləndirilməsi, Gəncədə bu istiqamətdə yeni qurğuların tikintisinin başa çatdırılması planlaşdırılır.

Hökumət QEF, BMTİP, DB, BMTEP və AB ilə Xəzər dənizinin biomüxtəlifliyinin qorunması üzrə layihənin həyata keçirilməsində əməkdaşlıq edir. Kür və Araz çaylarında nərə balıqları üçün ənənəvi kürü tökmə sahələrinin qorunması, Zığ və digər göllərdən Xəzər dənizinə tökülən çirkli suların təmizlənməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Torpaqların çirklənməsinə monitorinq nəzarəti sistemli şəkildə aparılmalıdır. Bu baxımdan, Abşeron yarımadasında neftlə çirklənmiş torpaqların yenidən təmizlənməsi üzrə tədbirlər həyata keçiriləcəkdir. Ramanı, Suraxanı və Neftçala yod zavodlarının kömür anbarları radiaktiv tullantılardan təmizlənəcəkdir.

6-cı fəsildə qeyd olunur ki, davamlı qaz və elektrik enerjisi təchizatı olmadığına görə, yoxsul əhali evlərini qızdırmaq üçün meşələri nəzarətdən çıxmış təhlükə qarşısında qoymuşlar. Belə ki, vəziyyətin nəzarət altında saxlanılması və yeni meşələrin salınması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan, Kür və Araz sahili boyunca 5000 ha ərazidə ağaclar əkiləcək, 6000 ha meşə ərazisində sıxlaşdırıcı əkinlər apanlacaq və 4500 ha ərazidə isə çoxillik bitkilər əkiləcəkdir. Yeni meşələrin salınması, eyni zamanda, həmin ərazilərdə şoranlaşma səviyyəsinin aşağı düşməsinə müsbət təsir göstərəcəkdir. Yeni meşələr salınmazdan öncə, bunun, kənd yerlərinin inkişafı üzrə ümumi strategiyaya uyğunluğu araşdırılaraq yerli əhalinin otlaq və əkin sahələrindən istifadə etmək imkanlarının məhdudlaşdırılmamasına diqqət yetiriləcəkdir.

 

Tənzimləmə

 

Uzunmüddətli perspektivdə hökumət alternativ enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsini planlaşdırır. Belə ki, bu istiqamətdə, iqtisadi cəhətdən səmərəli geotermal enerji mənbələrinin müəyyən edilməsi üçün tədqiqat işləri həyata keçiriləcək, günəş və külək enerjisindən elektrik enerjisi istehsalı üzrə dövlət proqramı işlənib hazırlanacaq, Quba və Qusar su elektrik stansiyaları üzrə bərpa işləri həyata keçiriləcəkdir.

Ekoloji göstəricilərin monitorinqinin təkmilləşdirilməsi ilə yanaşı ətraf mühitin mühafizəsi də gücləndiriləcəkdir. Bu sahədə idarəetmənin təkmilləşdirilməsi üzrə müvafiq islahatların həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Belə ki, monitorinq üzrə zərari avadanlıqlarla təchiz olunmuş regional laboratoriyalar yaradılacaqdır. Coğrafı İnformasiya Sistemi təkmilləşdiriləcək, bələdiyyələr və yerli icma nümayəndələri regionların iqtisadi inkişafı üzrə layihələrin ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsinə cəlb olunacaqlar.

Tullantıların təkrar emalı, suyun və torpağın çirklənməsinin qarşısının alınması üçün ucuz başa gələn mövcud qabaqcıl texnologiyaların tətbiqindən istifadə etməklə, bələdiyyələr səviyyəsində tullantıların yığılması və basdırılması, kanalizasiya sistemlərinin işi daha da təkmilləşdiriləcəkdir.

 

Enerji sahəsində islahatlar

 

Enerji təchizatının davamlı olmaması kənd əhalisi üçün ən başlıca problem hesab edilir. Bu problem məşğulluq və investisiya imkanlarını məhdudlaşdırır. Eyni dərəcədə mühüm əhəmiyyət kəsb edən digər bir məsələ enerji qiymətlərində dolayı subsidiyalar vasitəsilə dövlət büdcəsinə dəyən ziyandır. Ünvanlı olmayan bu subsidiyalardan əhalinin maddi durumu nisbətən yaxşı olan qrupları da faydalanırlar. Bu baxımdan, enerji sektorunda islahatların həyata keçirilməsi və xüsusilə maliyyə intizamının gücləndirilməsi dövlət siyasətinin ən başlıca prioritetlərindən biridir.

 

Dövlət maliyyə siyasəti və tənzimləmə

 

Kommunal xidmətlər üzrə subsidiyaların sosial müdafiə forması kimi istifadə olunması baxımından, enerji sektorunun mahiyyət etibarilə, yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiya ilə bağlılığı vardır. Hazırda enerji və qaz istehlakçıları dövlət büdcəsindən iri həcmli subsidiyalar alırlar. Lakin bu subsidiyalar aşkar şəkildə hesablanıb göstərilmədiyinə görə, dolayı subsidiyalar hesab edilir. Hal-hazırda bir çox büdcə təşkilatları, sahibkarlar və ev təsərrüfatları kommunal xidmətlər üçün haqq ödəçıirlər. Nəticədə kommunal xidmətlərin iki əsas təchizatçısı — Azərenerji və Azəriqaz istehlak etdikləri mazuta və qaza görə ARDNŞ-ə borcunu ödəyə bilınir (2001-ci ildə Azərenerji ARDNŞ tərəfindən təchiz olunan yanacağın dəyərinin yalnız 0.5%-i, Azəriqaz isə təchiz olunan qazın dəyərinin yalnız 1.3%-ini ödəyə bilmişdir). Nəticədə, ARDNŞ-in gəlirlərində böyük kəsir yaranır və o öz vergi öhdəliklərini tam şəkildə ödəmək iqtidarında olmur. Beləliklə, dövlət büdcəsi də nəzərəçarpacaq məbləğdə gəlir itirir. Bu da öz növbəsində, büdcənin gəlirlərinə təsir göstərir və faktiki olaraq dövlət enerji istehlakçılarına subsidiyalar ayırmış olur. BVF-in hesablamalarına görə, 2001-ci ildə hökumət Azərenerjinin və Azəriqazın fəaliyyətinə subsidiyalar üçün səhiyyəyə və təhsilə sərf etdiyi xərclərdən, təxminən, 50%-dən də çox vəsait sərf etmişdir.

Bütövlükdə ölkə üzrə elektrik enerjisi üzrə yığımlar orta hesabla 27%, qaz üzrə isə 30% təşkil edir. Elektrik enerjisi, qaz və su üzrə bu cür aşkar və dolayı subsidiyalar iqtisadiyyata ziyan vurur və dövlət xərclərinə mənfi təsir göstərir. Belə ki, enerji istehsalçıları vergi ödəmək iqtidarında olmurlar. Hazırda istehlak olunmuş qaz və elektrik enerjisi haqları yalnız eneji istehsal və təchiz edən təşkilatlarda çalışanların əmək haqlarını və əməliyyat xərclərini əhatə etməyə imkan verir.

Ev təsərrüfatlarına gəldikdə, kommunal subsidiyalar sosial müdafiənin iqtisadi cəhətdən səmərəsiz bir forması hesab edilir. Ailələrə verilən subsidiyaların həcmi onların istehlak etdikləri miqdardan asılıdır. Ona görə də, daha çox istehlak edən ailələr daha çox subsidiya alırlar. Bu subsidiyalardan həm yoxsul, həm də varlı ailələr eyni dərəcədə faydalanırlar. Lakin bir çox aztəminatlı ailələrin bu xidmətləri əldə etmək imkanlarının məhdud olduğundan və ya ümumiyyətlə, olmadığından bu subsidiyaları əldə edə bilmirlər. Ödənişlərin yığılmaması və istehlakçı borclarının olması üzündən (dolayı subsidiyalar) kommunal şirkətlər, xüsusilə, kənd yerlərində təminat və təchizatın yaxşılaşdırılmasına investisiya qoya bilmirlər. Hazırda kommunal xidmətlərin haqqının ödənilməməsi, xüsusilə, şəhərdə yaşayan ailələrə verilən faktiki subsidiyalardır və bu subsidiyalar sosial müdafiə forması kimi nə yoxsul əhalinin xeyrinədir, nə də iqtisadi cəhətdən səmərəlidir.

Hökumət bu subsidiyaların ləğv edilməsi istiqamətində bəzi tədbirlər həyata keçirmişdir. Belə ki, o, xüsusi olaraq, «Enerji sektorunda maliyyə intizamının gücləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı»nı qəbul etmişdir. Proqramda nəzərdə tutulan siyasət tədbirləri bir neçə istiqaməti əhatə edir. Birincisi, dolayı subsidiyaların Dövlət Büdcəsi sənədlərində aydın şəkildə öz əksini tapmasıdır. 2002—2006-cı illər ərzində kommunal şirkətlərdən ARDNŞ-ə ödənişlərin həcminin tədricən artırılması planlaşdırılır. Həmin müddət ərzində MN istehlak etdikləri yanacaq üçün ARDNŞ-ə ödəyə bilmədikləri məbləğə görə Azərenerji və Azəriqaza qiymətli kağızlar verəcəkdir.

Büdcə təşkilatlarına və dövlət müəssisələrinə enerji və qaz istehlakına görə kifayət qədər vəsait köçürüləcəkdir və onların istehlakı üzərində limitlər qoyulacaqdır. Onlar bu limitləri keçərlərsə, onlara qarşı sanksiyalar tətbiq ediləcək və ləchizat dayandırılacaqdır. İstehlakçıların siyahısı saxlanılacaq və icbari olaraq sayğaclar quraşdırılacaqdır. Bu, borcların yığılmasının və enerji istehlakında israfçılığın qarşısını alacaqdır.

Ödəmə kartları bütün kommunal xidmətlər üzrə istifadə olunacaqdır və bu, yığımların əhəmiyyətli dərəcədə artmasını təmin edəcəkdir. Bu kartlar yalnız kommunal xidmət haqlarının ödənilməsində etibarlı olacaqdır.

Ev təsərrüfatlarından xidmət haqlarının yığım səviyyəsinin yüksəldilməsi ehtiyatla planlaşdırılmalıdır. Sayğacların quraşdırılması müəyyən müddət ərzində hyata keçiriləcəkdir (kənd yerlərində ailələrin 13%-i elektrik enerjisi istehlakı üçün sayğaclardan istifadə etmir, ailələrdən yalnız 10%-i qaz istehlakı üçün sayğaclardan istifadə edə bilir) və yığım səviyyəsinin artırılması aztəminatlı ailələr üçün yeni kompensasiya müavinətinin tətbiq olunması ilə müşayiət olunacaqdır (3-cü fəsil). Enerjiyə qənaət metodları barədə ictimaiyyətin məlumatlandırılması üzrə təbliğat kampaniyalarının keçirilməsi nəzərdə tutulur (təşkilatlar və ev təsərrüfatları üçün).

Regional elektrik və qaz təchizatı şəbəkələrinin özəl sektora idarəetməyə verilməsi vasitəsilə kommunal xidmətlərin təmin olunmasını təkmilləşdirmək planlaşdırılır. Artıq Bakı, Sumqayıt, Gəncə və Əli Bayramlı elektrik paylayıcı şəbəkələri uzunmüddətli idarəetməyə verilmişdir. Azərenerji, Azəriqaz və ARDNŞ-də struktur islahatları davam etdiriləcəkdir. Dövlətin tənzimləmə funksiyaları SEN vasitəsilə həyata keçiriləcək, ARDNŞ və kommunal şirkətlər isə kommersiya əməliyyatlan ilə məşğul olacaqlar. Kommunal xidmətlərin təchizatçılarının maliyyə fəallığının artırılması ilə bağlı iki problem mövcuddur. Birinci problem yığımların səviyyəsinin artırılmasından ibarətdir ki, bu barədə yuxarıda da qeyd olunur. İkinci problem tariflərin tədricən artırılaraq, dünya qiymətlərinə uyğunlaşdırılması ilə bağlıdır. Hesablamalardan aydın olur ki, istehlakçılar Azərenerji və Azəriqaza olan borclarını tam şəkildə ödəsələr belə, bu müəssisələr ARDNŞ-in bütün haqlarını ödəmək iqtidarında olmayacaqlar. Tarif dərəcələri barədə məsləhətləşmək və onların tənzimlənməsi məqsədilə Tarif (Qiymət) Şurası yaradılmışdır. Məqsəd neft və qeyri-neft məhsullarının, eləcə də, təbii qazın daxili və dünya qiymətləri arasındakı fərqlərin tədricən aradan qaldırılmasına nail olmaqdır. [3]

Sektorun gələcək inkişafı ilə əlaqədar neft yataqlarında qalıq ehtiyatların səmərəli şəkildə istifadəsinə nail olmaq, neft və qaz hasilatı səviyyəsində davamlı artımın təmin olunması planlaşdırılır. Müvafiq enerji infrastrukturunun tikintisi və bərpa edilməsi vasitəsilə istilik elektrik stansiyalarından daha səmərəli və ətraf mühit üçün daha zərərsiz olan qaza keçirilməsi nəzərdə tutulur. Yeni neft və qaz kəmərlərinin tikilməsi ilə sektorun ixrac potensialı artırılacaq və Azərbaycanın regional enerji təchizatı sistemlərinə (Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan və İranla əlaqəli) inteqrasiyası vasitəsilə enerji təchizatı sistemi təkmilləşdiriləcəkdir. 2005-ci il üçün enerji sektorunda nəzərdə tutulan məqsədlər aşağıdakılardan ibarətdir: Qaz tutumu potensialının 3.5 milyard m3 həcminə çatdırılması; Neft ixracı potensialının iidə 50 milyon ton həcminə çatdırılması; Qaz ixracı potensialının 7 milyard m3 həcminə çatdırılması; Əlavə 2,600 MWt həcmində enerji istehsalı.

Enerji sektorunun inkişafı ilə bağlı yaranan ekoloji problemlərlə əlaqədar, yaxın keşmişin təsrübəsini nəzərə alaraq, neft və qaz sektorlarımn inkişafına cəlb olunmuş həm dövlət, həm də xarici şirkətlər ekoloji təhlükəsizliyə xüsusi diqqət yetirəcəklər.

Yığım səviyyəsinin yüksəldilməsi və tariflərin artırılması xüsusilə kənd yerlərində təchizat və paylayıcı sistemlərə daha çox vəsaitin qoyulmasına gətirib çıxaracaqdır. Qısa müddətli perspektivdə, DİP-ə müvafiq olaraq, yeni elektrik stansiyalarında investisiya qoyuluşlan həyata keçiriləcəkdir.

 

Turizmin təşviqi

 

Azərbaycan geniş daxili və beynəlxalq turizm potensialına malik olan bir ölkədir. Bu potensialdan, xüsusilə, Cənubi Qafqaz və Xəzər dənizi regionunun turizm üçün cəlbedici olan digər ölkələrinə (məs., Gürcüstan, Özbəkistan, Türkiyə və İran) tam inteqrasiya təmin edilməklə istifadə olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu, eyni zamanda, turizmin davamlı inkişafı üçün dövlətin maliyyə resurslarının və özəl sektorun cəlb edilməsi vasitəsilə bu sahədə dövlət siyasətinin səmərəli şəkildə əlaqələndirilməsini zəruri edir.

Turizm sənayesi ölkənin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. O, gəlir əldə etmək imkanları baxımından, yoxsulluğun azaldılması strategiyasının digər əsas istiqamətləri ilə sıx bağlıdır.

Belə ki, turizm, ilk növbədə, regionlara maliyyə vəsaitlərinin axını deməkdir. Azərbaycanın iqliminin və təbiətinin rəngarəngliyini nəzərə alaraq, turizmin inkişafı, eyni zamanda, dövlətin regional inkişaf siyasətinə müsbət təsir göstərə bilər. Bu, uzunmüddətli perspektivdə regional infrastruktura investisiya qoyuluşu və turizmin inkişafı nəticəsində regionlara səfər edəcək turistlər vasitəsilə regionlara maliyyə vəsaitlərinin axını üçün müvafiq şərait yaradır. Turizm, eyni zamanda, həm yüksək, həm də aşağı ixtisaslı işlərə olan tələbi stimullaşdırmaqla, yerli səviyyədə gəlirgətirmə imkanları yaradır. Hazırda, xüsusilə, rayonlarda işsizlik səviyyəsini nəzərə alaraq, aşağı ixtisaslı şəxslərin çalışdıqları işlərə, xüsusilə, xidmətlərə yaranacaq yüksək tələbat yerli səviyyədə bir sıra iqtisadi çətinlikləri aradan qaldırmağa kömək etməklə, ölkədə yoxsulluğun azaldılmasına şərait yaradacaqdır. Daha uzunmüddətli perspektivdə turizm sənayesində yüksək ixtisaslı kadrlara tələbatın artması ilə rayonlarda yeni ixtisaslar üzrə təlimlərin keçirilməsi vasitəsilə insan resurslarının inkişafına müsbət təsir göstərilə bilər.

Turizm, yerlərdə KOM-ların inkişafında da mühüm rol oynaya bilər. Turizm sektoru nisbətən az maliyyə vəsaiti tələb edir və daha çox əmək tutumu olan xidmət sahələrinin inkişafına şərait yaradır. Bu da, regional səviyyələrdə kiçik və orta sahibkarlığın turizm sektorunda inkişafını həvəsləndirə bilər. Kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, öz növbəsində, yeni gəlirgətirmə sahələrinə özəl sektorun daha fəal cəlb edilməsi üzrə ölkənin ümumi strategiyasına xidmət göstərməklə, regionlarda daha çox gəlir əldə etməyə imkan verən məşğulluq imkanlarını yarada bilər.

Turizmin inkişafı, həmçinin, ölkənin mədəni irsinin — incəsənət abidələrinin və s. qorunub saxlanılmasına müsbət təsir göstərə bilər. Muzeylərin və mədəniyyət abidələrinin çoxu paytaxtdan kənarda yerləşdiyindən, bu, regional inkişafı stimullaşdıra bilər.

Turizmin inkişafı sağlam ətraf mühitlə sıx əlaqəlidir. Bu baxımdan, turizm və ətraf mühitin yaxşılaşdırılması ekoloji təhlükəsizlik və ətraf mühitin qorunması ilə bağlı dövlət siyasətinə tam uyğundur.

Turizmin inkişafı, əhalinin daha yoxsul qnıplarının mənafeyi baxımından, gəlirlərin və resursların daha ədalətli şəkildə bölüşdürülməsinə şərait yarada bilər. Müvafiq icra və monitorinq nəzarəti təmin edildikdə, o, eyni zamanda, yerlərdə əhalinin mədəniyyət və incəsənət abidələri ilə tanışlıq, həm də müvafiq bilikləri əldə etmək imkanlarını yaradaraq, yoxsul əhali arasında yoxsulluğun gəlirlə bağlı olmayan aspektlərinin də aradan qaldırılmasına təsir edə bilər.

Mütərəqqi inkişaf və tarazlı artım strategiyasının bütün qeyd olunan əsas aspektlərini nəzərə alaraq, hökumət turizm sənayesinin inkişafının stimullaşdırılmasını həyata keçirəcəkdir. Bu prosesdə özəl sektor üçün əlverişli şəraitin yaradılmasında dövlətin rolu mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

 

Dövlət maliyyə siyasəti

 

Hökumət, DİP vasitəsilə turizmin inkişafı üçün zəruri olan infrastrukturun təmin olunmasına çalışacaqdır. Azərbaycanın füsunkar təbiətinin mövcudluğu, hökumətin, xüsusilə, turizmin inkişafı və ölkənin regional inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən infastrukturun, yəni yolların, elektrik enerjisi təchizatının, rabitənin, su və kanalizasiya sistemlərinin yaxşılaşdırılmasına diqqət yetirəcəkdir. Bu prosesdə bələdiyyələrin və yerli icmaların iştirakı olduqca mühümdür.

Hökumət əsas diqqətini, ilk növbədə, daxili turizmə yönəltməklə ekoloji və kənd turizminin inkişafına kömək göstərəcəkdir. Bu baxımdan, şəhərlərdə və rayonlarda muzeylərin, incəsənət qalereyalarının və musiqi mərkəzlərinin müntəzəm olaraq insanların diqqətini cəlb edə bilməsi üçün onların mövcud potensialının və keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılmasına ehtiyac duyulur.

Hökumət, Bakıda və ölkənin 7 rayonunda turistlər üçün informasiya mərkəzləri yaratmağı nəzərdə tutmuşdur. Bu mərkəzlər turizm üzrə reklam və təbliğat işlərini əlaqələndirəcək və turistləri yerli xidmətlər və görməli yerlər barədə məlumat broşurları ilə təmin edəcəkdir. Turistlərin ölkə daxilində ən maraqlı və görməli yerlərə səyahət etməsi üçün aydın şəkildə müəyyən edilə bilən turist marşrutlarının yaradılması da nəzərdə tutulmuşdur. Hökumət, eyni zamanda, turizm sənayesi üzrə mütəxəssislərin hazırlanması üçün müvafiq kurslar da təşkil edəcəkdir.

 

Tənzimləmə

 

Hökumət turizm sahəsində işgüzar fəallığı daha da inkişaf etdirmək məqsədilə müvafiq lisenziya sistemini işləyib hazırlayacaq və təsdiq edəcəkdir.

Hökumət, eyni zamanda, turistlər üçün viza rejiminin sadələşdirilməsi və ölkəyə giriş və ölkədən çıxış prosedurlarının yaxşılaşdırılması, xarici turistlərin ölkəyə gəlişlərinin həvəsləndirilməsinin təmin edilməsi istiqamətində tədbirləri də həyata keçirəcəkdir.

KOM-ların inkişafının həvələndirilməsi məqsədilə nəzərdə tutulmuş tədbirlərə uyğun olaraq, hökumət turizın sahəsində özəl sektorun inkişaf etdirilməsi üçün kredit əldə etmək imkanlarının yaxşılaşdırılmasını təmin edəcəkdir.

 

Fəsil 5

Yoxsulluğun azaldılması üzrə strategİyanın İnstİtusİonal çərçİvəsİ

Azərbaycanda institusional islahatlar, bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar, dövlətin rolunun yenidən müəyyənləşdirilməsi ilə sıx bağlıdır. 4-cü fəsildə qeyd olunduğu kimi, dövlətin tənzimləyici rolu ölkədə sahibkarlığın və investisiya mühitinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ötən 5 ildən artıq müddət ərzində dövlətin kommersiya fəaliyyətindən kənarlaşması məqsədilə hökumət tərəfindən mühüm addımlar atılmışdır. Bununla bərabər, dövlət orqanlarından kommersiya funksiyalarının götürülməsi ilə bağlı işlər davam etdirləcəkdir.

İnstitusional islahatların digər mühüm bir istiqaməti dpvlət idarəetmə strukturunun təkmilləşdirilməsindən və onun səmərəliliyinin artırılmasından ibarətdir. Bu məqsədlə, dövlət orqanlarının birləşdirilməsi ilə bağlı bəzi tədbirlər həyata keçirilmişdir. Bu günə kimi 30-a yaxın mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı ləğv edilmiş, birləşdirilmiş və ya yeniləri yaradılmışdır. Dövlət qulluqçularının peşəkarlığının və idarəetmə bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi və dövlət qulluğunda əmək haqqı səviyyəsinin məsuliyyət və peşəkarlıq dərəcəsinə müvafiq olaraq artırılması üçün əmək haqqı sistemində çevikliyin təmin olunması məqsədilə müvafiq islahatlar həyata keçirilməkdədir.

Hökumət ictimai sektorda idarəetmənin əks-mərkəzləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər həyata keçirir. Bələdiyyələrin yaradılması bu prosesdə mühüm addım hesab edilə bilər. Belə ki, bələdiyyələr, əks-mərkəzləşdirmə prosesinin bir hissəsi kimi, yerli idarəetmənin gücləndirilməsində və yerli səviyyədə maliyyə vəsaitlərinin ayrılmasının yaxşılaşdırılmasında, regional inkişafın həvəsləndirilməsində və qərarların qəbul edilməsi prosesində ictimaiyyətin rəyinin nəzərə alınmasında əhəmiyyətli xidmət göstərə bilər.

Hakimlərin, prokurorların və vəkillərin hüquqi peşəkarlığının artırılması, məhkəmələrdə işlərə baxılması prosedurunun təkmilləşdirilməsi, vətəndaşların hüquqi təsisatlara müraciət və məhkəmə prosesində iştirak imkanlarının yaxşılaşdırılması, yeni qanunların bazar iqtisadiyyatı tələblərinə uyğunluğunun təmin edilməsi və qanunların icrası ilə məşğul olan orqanların fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə hüquq-məhkəmə islahatları da həyata keçirilir.

Hökumət, institusional islahatların bir istiqaməti kimi, korrupsiyanın aradan qaldırılması və dövlət idarəetmə sistemində şəffaflığın artırılması istiqamətində də ciddi tədbirlər görür. 1995-ci ildən başlayaraq, Azərbaycan Respııblikasının Prezidenti tərəfindən bu sahədə bir sıra fərmanlar imzalanmışdır. 2000-ci ilin iyun ayında korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında qanun layihəsi işlənib hazırlanmış və həmin qanun layihəsi artıq MM-də birinci oxunuşdan keçmişdir.

İnstitusional islahatların əsas strateji məqsədləri aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər: (i) dəyişməkdə olan iqtisadi mühitdə dövləlin rolunun müəyyənləşdirilməsi, o cümlədən, tənzimləmə və kommersiya funksiyaları arasında aydın və dəqiq bölgünün aparılması; (ii) dövlət idarəetmə sistemində peşəkarlığın və şəffaflığın artırılması; (iii) əks-mərkəzləşdirmə və yerli özünüidarəetmənin inkişaf etdirilməsi; (iv) hüquq-məhkəmə sistemində islahatların və (v) bütün səviyyələrdə korrupsiyaya qarşı mübarizənin aparılması.

İnstitusional islahatlar son nəticədə iqtisadi səmərəliliyin, sosial təhlükəsizliyin təmin edilməsinə, şəffaflığın artırılmasına və idarəetmənin yaxşılaşdırılmasına xidmət göstərəcəkdir.

 

5.1. Dövlət idarəetmə sistemində islahatlar

 

Hökumət ölkənin təbii sərvətlərinin səmərəli idarə edilməsini təmin edərək vətəndaşların zəruri sosial və iqtisadi xidmətlərlə təmin olunmasına, qeyri-neft sektorunda artıma və məşğulluğa mane olan amillərin aradan qaldırılmasına kömək göstərəcəkdir. Bu baxımdan, dövlət xərclərinin idarə olunmasında mövcud idarəetmənin, siyasətin və təsisatların təkmilləşdirilməsi zəruri hesab edilir.

Dövlət idarəetmə sistemində islahatların ümumi məqsədləri aşağıdakılardır: İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi, maliyyə intizamının və şəffaflığın artırılması; Vəsaitlərin ayrılması və istifadə olunması prosesinin yaxşılaşdırılması; Proqram və xidmətlərin səmərəliliyinin artırılması.

Qeyd olunduğu kimi, 30-dan artıq mərkəzi icra hakimiyyəti strukturunda islahatların aparılmasına baxmayaraq, mövcud dövlət qurumlarının fəaliyyətinin səmərələşdirilməsi sahəsində bu islahatların davam etdirilməsi zəruri hesab edilir.

İdarəetmə islahatları ayrı-ayrı dövlət orqanlarının əsasənamələrinə yenidən baxılmasını və onların ciddi şəkildə ekspertizadan keçirilməsini də nəzərdə tutur. Belə ki, iqtisadi yönümlü dövlət orqanlarının bir çoxunun fəaliyyətində bir-birini təkrarlayan funksiyalar və vəzifələr hələ də mövcuddur. Bu baxımdan, ayrı-ayrı dövlət orqanlarında, xüsusilə kənd təsərrüfatı sahəsində səmərəli inkişafın təmin olunması məqsədilə struktur islahatlarının davam etdirilməsi nəzərdə tutulur.

Hökumət dövlət maliyyə vəsaitlərinin idarə olunmasında şəffaflığın artırılması sahəsində görülən işləri davam etdirir. «Büdcə sistemi haqqında» Qanun qəbul edilmiş və demək olar ki, bütün büdcədənkənar vəsaitlər ləğv edilərək, dövlət büdcəsinə birləşdirilmişdir. Bütün büdcə əməliyyatları hazırda Xəzinədarlıq vasitəsilə həyata keçirilir. Xüsusilə, enerji sektorunda həyata keçirilən struktur islahatları ilə əlaqədar dolayı subsidiyaların büdcə vasitəsilə aşkar subsidiyalarla əvəz edilməsi büdcə hesabatlarının hazırlanmasında şəffaflığın artırılması istiqamətində atılan mühüm addımlardan biridir.

Həlledici makro-iqtisadi və fiskal məsələlərin uzlaşdırılması, ARDNF-in daxili investisiyalarının və xərclərinin büdcə ilə əlaqələndirilməsi və Xəzinədarlıq tərəfindən həyata keçirilməsinin təmin edilməsi üçün ARDNF və Dövlət Büdcəsinin tərtib edilməsi prosesi əlaqələndiriləcəkdir.

ARDNF-in maliyyə vəsaitləri haqqında mövcud vəziyyət onun Müşahidə Şurası tərəfindən rübdə bir dəfə müzakirə olunaraq, geniş ictimaiyyətə çatdırılacaqdır.

Kommersiya və tənzimləmə funksiyaları arasında daha dəqiq bölgünün aparılması istiqamətində işlər həyata keçirilir. Belə ki, artıq ARDNŞ, Azərenerji, Azəriqaz, Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu İdarəsi, Azərbaycan Hava Yolları kimi şirkətlər siyasətin işlənib hazırlanması səlahiyyətinə malik deyildir. Sənaye və Energetika və Nəqliyyat Nazirliklərinin yaradılması dövlətin rolunun yenidən müəyyən edilməsi sahəsində görülən işlərin davamıdır. [4]

«Dövlət qulluğu haqqında» yeni qanun kadr siyasətinin gücləndirilməsi məqsədilə hazırlanmışdır. Dövlət qulluqçularının qulluğa qəbul edilməsi üzrə müsabiqə mexanizmi işlənib hazırlanmış və onun əsasında işçilərin peşəkarlıq səviyyəsinin qiymətləndirilməsi üçün onların fəaliyyətləri müntəzəm olaraq yoxlanılacaqdır. İdarəetmə bacarığının təkmilləşdirilməsi üçün potensialın inkişaf etdirilməsi üzrə tədbirlərin həyata keçirilməsi, o cümlədən, yüksək vəzifəli dövlət işçilərinin özəl sektorda iş təcrübəsi əldə etməsinə imkan verən sistemin yaradılması da nəzərdə tutulur.

OMXS-də qeyd olunduğu kimi (Əlavə 2), dövlət qulluqçularının əmək haqqı sistemində də islahatların aparılması nəzərdə tutulur. Belə ki, dövlət qulluqçularının əmək haqlarının onların gördükləri işin həcmi və məsuliyyətinə müvafiq olaraq nəzərə çarpacaq dərəcədə artırılması yüksək vəzifəli dövlət qulluqçularının cəlb olunması və saxlanılması üçün şərait yaradacaqdır.

YAİİDP-nin uğurla həyata keçirilməsini təmin etmək məqsədilə beynəlxalq qurumların texniki dəstəyi ilə İİN-də fəaliyyət göstərən YAİİDP üzrə Katiblikdə YMB yaradılacaqdır. Bölmənin yaradılmasında əsas məqsəd bu Proqram çərçivəsində həyata keçiriləcək siyasət tədbirlərinin ölkədə yoxsulluğa təsirini həm DSK-dan ETM üzrə daxil olmuş məlumatların, həm də digər qeyri-monetar sorğuların nəticələrini təhlil etmək və yeni siyasət prioritetləri üzrə tövsiyələri hazırlamaqdır.

 

5.2. Məhkəmə-hüquq islahatları

 

Məhkəmə-hüquq islahatlarının strateji məqsədləri aşağıdakılardır: (i) əhalinin hüquqi maarifləndirilməsi və onların hüquqi təsisatlara müraciət etmək imkanlarının yaxşılaşdırılması (təqsirləndirilən şəxslərin hüquqlarının təmin olunmasının yaxşılaşdırılması daxil edilməklə); (ii) müvafiq hüquqi bazarını işlənib hazırlanmasının təmin edilməsi məqsədilə hüquq işçilərinin potensialının inkişaf etdirilməsi.

Əhalinin, xüsusilə aztəminatlı ailələrin öz hüquqları barədə məlumatları əldə etmək imkanının yaxşılaşdırılması məqsədilə rayonlarda hüquq məsləhət xidmətləri (vətəndaşlara məsləhət bürosu) təşkil ediləcəkdir. Eyni zamanda, məhkəmələrin fəaliyyətinin və işlərə baxılması proseduranın təkmilləşdirilməsi və sadələşdirilməsi, ictimaiyyətin məhkəmə proseslərində iştiraketmə şəraitinin yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulur.

Bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun gələn hüquqi bazanın yaradılması məqsədilə hüquq işçilərinin potensialının artırılmasına, hakimlərin müstəqilliyinin və səriştəliliyinin təmin edilməsinə, məhkəmə qərarlarının icrasını təmin edən orqanların işinin yaxşılaşdırılmasına və insan haqlarına əməl olunmasına dair işlər davam etdirilməkdədir. Hökumət bu prosesə bundan sonra da xüsusi diqqət yetirəcəkdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, ölkədə insan hüquqlarının müdafiəsi üzrə çox ciddi bir addım artıq atılmış və 2002-ci ilin iyul ayından artıq bu sahədə yeni bir müstəqil qurum — Ombudsman təsis edilmişdir.

 

5.3. Əks-mərkəzləşdirmə

 

1999-cu ildə Azərbaycanda ilk dəfə bələdiyyə seçkiləri keçirilmiş, 2,700-ə yaxın bələdiyyə yaradılmışdır. Bunlardan 200-ü kiçik şəhər, 2,500-ü isə kənd bələdiyyəsi kimi fəaliyyətə başlamışdır. Bələdiyyələrə qərar qəbul etmək sahəsində bəzi səlahiyyətlərin verilməsi yerlərin regional inkişafda məsuliyyətinin və müzakirə prosesində iştirakının gücləndirilməsində mühüm rol oynayır. İcmalar yaşayışlarına və ətraf mühitə təsir göstərən qərarların verilməsində daha yaxından iştirak etməlidirlər.

Bələdiyyələr həraçinin yoxsullara yönəldilmiş yardımın ünvanlılığının təmin edilməsi sahəsində də mühüm rol oynaya bilərlər. Belə ki, onlar yerlərdəki şərait haqqında daha yaxşı təsəvvürə malik olduqları üçün, əhalinin ən həssas qrupunun müəyyən olunmasında köməklik göstərə bilərlər. Onlar, eyni zamanda, fəaliyyət göstərdikləri ərazidə həyat səviyyəsinə təsir edəcək qərarların qəbul olunması üçün təkliflər hazırlaya bilərlər.

Bələdiyyələr yaşadıqları region haqqında zəruri məlumatlarla təmin etməklə potensial investorların cəlb olunmasında mühüm rol oynaya bilərlər. Onlar, eyni zamanda, yerli əhalinin kredit əldə etməsi üçün girov təminatında da kömək göstərə bilər. Gələcəkdə layihələrin həyata keçirilməsində bələdiyyələrin mülkiyyətindən girov kimi istifadə edilməsi mümkündür. Bələdiyyələr ümummilli səviyyədə qəbul edilmiş siyasi qərarların əhatəliliyini təmin etmək məqsədilə, rayonlardan mərkəzə informasiya axınında bir vasitə kimi çıxış edə bilərlər.

Bələdiyyə orqanları ərazi daxilində ətraf mühitin pisləşməsinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilərlər.

Bələdiyyələrin yaradılması 1999-cı ildən etibarən ölkədə yerli özünüidarəetmənin və demokratik inkişafın dərinləşdirilməsinə yönəldilmiş uğurlu bir addımdır. Parlament tərəfindən, həmçinin, «Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında» və «Bələdiyyə qulluğu haqqında» qanunlar qəbul edilmişdir. Bununla yanaşı, yerli özünüidarəetmə orqanlarının səmərəliliyini artırmaq məqsədilə xeyli işlər görülməlidir. Məsələn, bələdiyyələrin funksiyaları və rolu, bələdiyyə və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının vəzifələri arasında fərqlər, eləcə də, bələdiyyələrlə mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları arasında əlaqələr hələ də aydın şəkildə müəyyənləşdirilməmişdir. Bələdiyyələr, həmçinin, müəyyən mülkiyyət hüquqlarından və dövlət büdcəsində onlar üçün nəzərdə tutulmuş maliyyə vəsaitlərindən tam şəkildə istifadə edə bilmirlər.

1-ci fəsildə qeyd olunduğu kimi, kənd yerlərində infrastrukturun, o cümlədən, məktəb binalarının, ictimai tibb ocaqlarının köhnəlməsi, su təchizatının və yolların pisləşməsi əhalinin yaşayış səviyyəsinə mənfi təsir göstərmişdir. Yerlərdə infrastrukturun idarə olunmasının bələdiyyələrə verilməsi nəzərdə tutulsa da, onlar hələ ki, bu istiqamətdə lazımi potensiala malik deyillər.

Beləliklə, əks-mərkəzləşdirmə üzrə hökumətin əsas hədəfi bələdiyyələrin rolunun daha da aydınlaşdırılması, onların potensialının inkişaf etdirilməsi, onlara əmlak və maliyyə dəstəyinin təmin edilməsi və onların gəlir əldə etmək imkanlarının yaradılması olacaqdır.

YAİİDP üzrə əks-mərkəzləşdirmə siyasətinin həyata keçirilməsində bələdiyyələrlə yanaşı milli qeyri-hökumət təşkilatlarının da (QHT) rolunu qeyd etmək olar. Belə ki, müxtəlif sahələr üzrə ixtisaslaşan QHT-lər istər əhali ilə, istərsə də beynəlxalq ictimaiyyətlə geniş əlaqələr qurmuş və müstəqil təsisat olaraq, müəyyən mənada, özlərinin infrastrukturunu yarada bilmişlər. Bu kimi QHT-lərin əksəriyyətində iri həcmli layihə və proqramlar həyata keçirmiş, beynəlxalq təcrübəyə malik olan istehsalat və idarəetmə sahəsində uzun müddət çalışmış çoxlu sayda ixtisaslı mütəxəssis vardır.

Təsadüfi deyildir ki, ümummilli xaraktərə malik olan YAİİDP-nin hazırlanmasında iştirak prosesi tam şəkildə təmin olunmuş və vətəndaş cəmiyyətinin əsas elementlərindən olan QHT-lər bu işə yaxından cəlb edilmişlər.

YAİİDP-nin hazırlanması zamanı QHT-lərlə müsbət iş təcrübəsi onu göstərdi ki, gələcəkdə proqramların həyata keçirilməsində onların potensial imkanlarından istifadə etmək nəzərdə tutulur. Bu, ilk növbədə, YAİİDP üzrə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsində QHT-Hökumət tərəfdaşlığının daha da inkişaf etdirilməsini, bələdiyyələrin potensialının inkişaf etdirilməsində onların təcrübəsindən istifadə olunmasını, onların yoxsulluğun ölkə üzrə birgə monitorinqinin aparılmasına cəlb olunmasını nəzərdə tutur.

 

5.4. Korrupsiyaya qarşı mübarizə

 

Hökumət korrupsiyanın aradan qaldırılması və dövlət idarəetmə sistemində şəffaflığın artırılması istiqamətində ciddi tədbirlər həyata keçirir. 1995-ci ildən bəri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti bu istiqamətdə bir sıra fərmanlar imzalamışdır. 2000-ci ilin iyun ayında isə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin növbəti fərmanı ilə korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında qanun layihəsi işlənib hazırlanmışdır. Qeyd olunan qanun layihəsi parlamentdə birinci oxunuşdan keçmişdir.

 

Fəsil 6

İştİrak prosesİ

6.1. İştirak prosesinin rolu, əhəmiyyəti və məqsədi

 

YAİİDP-nin hazırlanmasının ən başlıca xüsusiyyətlərindən biri iştirak prosesindən ibarətdir ki, bu da, aşağıdan yuxarı və ya əksinə, yuxarıdan aşağı yanaşma prinsiplərinin kombinasiyası ilə yoxsulluğa qarşı mübarizədə hökumət və vətəndaş cəmiyyətinin səylərinin bir araya gətirilməsi deməkdir.

Hazırlıq prosesində YAİİDP-nin iştirak komponenti, əsasən, 2 istiqamət üzrə fəaliyyəti əhatə etmişdir. Bunlardan birincisi SİQ-lərə rəhbər təyin edilmiş dövlət məmurlan və ya onların müvafiq üzvləri ilə, ikincisi isə, «yeni yoxsulluğ»un xüsusilə daha çox təzahür etdiyi və yayıldığı rayonlarda vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri ilə birbaşa əlaqələrin yaradılmasını nəzərdə tutur. ETM-dən əldə olunan nəticələr yoxsulluğun ölkənin bütün regionları üzrə yayıldığını göstərir. Buna görə də, ikinci istiqamət üzrə işin həcmi böyükdür. Bu baxımdan, yoxsulluğun azaldılması strategiyasının işlənib hazırlanması mərhələsində bu, yalnız məhdud çərçivədə nəzərdən keçirilə bilərdi. Amma bu proses icra mərhələsində daha geniş və intensiv şəkildə davam etdiriləcəkdir. Prosesin metodologiyası haqqında tam təfsilat Əlavə 4-də verilir.

İştirak prosesinin məqsədi ölkənin potensialına uyğun və reallığı əks etdirə biləcək, praktik bir strategiyanın işlənib hazırlanması üçün geniş ictimaiyyət tərəfindən əsaslı və real təkliflərin təqdim olunmasından ibarət idi. Prosesin səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi üçün bir-birilə əlaqəli şəkildə 3 müxtəlif səviyyələrdə fəaliyyət həyata keçirilmişdir: sektorlardaxili, sektorlararası və ümummilli.

 

6.2. Əsas iştirakçılar

 

Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması proqramı çoxşaxəliliyinə və əhatə dairəsinə görə böyük maraq doğurmuşdur. Belə ki, bu işdə fəal iştirak etmiş təşkilatların, qurumların və şəxslərin siyahısı çox geniş olduğundan, yalnız başlıca iştirakçılarla bağlı görülən işlər haqqında məlumat verilir.

Dövlət Komissiyasının rəhbərliyi altında bütün müvafiq sahə nazirlikləri bu işə cəlb olunmuşlar. İİN-də fəaliyyət göstərən YAİİDP Katibliyi iştirak prosesinin səmərəli əlaqələndirilməsində və uğurlu təşkilində apancı rol oynamışdır. Bundan əlavə, yerli icra hakimiyyəti orqanları da bu prosesdə fəal iştirak etmişlər. Vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən isə, MM, milli və beynəlxalq QHT-lər, bələdiyyələr və mətbuat nümayəndələri bu prosesdə öz iştirakları ilə fərqlənmişlər. Vətəndaş cəmiyyətinin müxtəlif qruplarının prosesdə bundan sonra daha geniş şəkildə iştirak etməsi nəzərdə tutulur. Bu, özəl sektorun, həmkarlar ittifaqlarının, qadın qruplarının nümayəndələrinin, həmçinin, əhalinin həssas qrupları hesab edilən məcburi köçkünlər və qaçqınların, təqaüdçülərin, işsizlərin və ölkənin ucqar bölgələrində yaşayan əhalinin prosesdə iştirakı hesabına təmin ediləcəkdir.

Beynəlxalq donorlar və hökumət nümayəndələri də bu prosesə fəal cəlb olunmuş tərəf-müqabilləri olmuşlar. Belə ki, 2001-ci ilin oktyabr ayında BMTİP-nin dəstəyi ilə gələcəkdə bütün beynəlxalq donorların YAİİDP-də iştirakını təmin edəcək İştirak üzrə Fəaliyyət Planı işlənib hazırlanmışdır. Əlavə olaraq, bir sıra konfranslar, seminar və praktikuralar, həmçinin, ölkədə fəaliyyət göstərən bütün donor təşkilatlar tərəfindən verilən məsləhət xidmətləri yoxsulluğun azaldılması startegiyasının mükəmməl sənəd şəklinə salınmasında birgə iştirak metodu baxımından çox faydalı olmuşdur. Bu ilin aprel və iyul aylarında BMTİP-nin və BMTUF-un təşkilati dəstəyi ilə «Yoxsulluq və məşğulluq problemləri», «Yoxsulluğun uşaqlara və qadınlara təsiri» mövzularında konfranslar keçirilmişdir. Katibliyin beynəlxalq donor təşkilatlarla digər təşkilati və layihə əlaqələri iştirak prosesinin imkanlarını daha da genişləndirir. Hazırda, AB-nin ƏTP tərəfindən bir sıra ucqar yerlərdə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ailələrdə istehsal və istehlak üzrə müfəssəl sorğunun həyata keçirilməsi bu prosesin zənginləşdirilməsinə konkret misal ola bilər.

Bir sıra donor təşkilatlar YAİİDP-nin növbəti icra və monitorinq mərhələlərində iştirak prosesinin dəstəklənməsini davam etdirməyi nəzərdə tuturlar.

 

6.3. Təcrübəyə əsaslanan nəticələr

 

Regionlardakı görüşlər zamanı müşahidə olunanlara əsaslanaraq, hər bir regiona dair ümumi mənzərə işlənib hazırlanmışdır. Qeyd edilməlidir ki, bu, gələcəkdə regionlarda aparılacaq fəaliyyətin həcm və dərinliyi baxımından daha da genişləndiriləcəkdir. Bunlar, sözsüz ki, regionların əhatəli «monoqrafiyası» deyildir. Burada əsas məqsəd hökumət və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında açıq müzakirələri səmərəli şəkildə həyata keçirmək üçün aydın və anlaşıqlı işçi sənədlərin təmin olunmasından ibarət olmuşdur.

Hədəf Qrupları ilə regional səfərlərdən əldə olunmuş nəticələr iştirak prosesinin mühümlüyünü və onun təkmilləşdirilmə yollarının araşdırılmasını təmin edir. Bu nəticələr qısa şəkildə bu bölmədə verilir. SİQ-lərin hazırladığı müvafiq siyasət matrisində tədbirlərə dair daha ardıcıl təkliflər Regional Görüşlərdə əldə olunmuşdur və bu barədə Əlavə 4-də geniş məlumat verilir.

 

Yoxsul əhalinin öz problemlərinə dair düşüncələri

 

Yerli icmanın problemləri geniş və müxtəlif olmuşdur. Bunlar, məktəb binasında döşəmə salınmasından tutmuş körpü tikilməsinə, su nasoslarının təmirinə, enerji və suvarma sisteminin bərpasına, yerlərdə meyvə emalı sexlərinin və tikiş fabriklərinin açılmasına və çay plantasiyalarının bərpasına qədər olan məsələləri əhatə edirdi. Buna baxmayaraq, bütün qeyd olunan problemlər icmalar tərəfindən prioritet hesab edilirdi.

«Subyektiv» elementə əsasən, tələb və ehtiyacların qiymətləndirilməsi yoxsulluq məfhumuna əsaslanan anlayışdır. Kənd yerlərində olan iştirakçılar əhalini yaşayış səviyyəsinə görə «varlı, orta və yoxsul» təbəqələrə bölmüşlər. Bir çox hallarda onlar icmanı «varlılıq» dərəcəsinə görə deyil, «yoxsulluq» dərəcəsinə görə bölməyi üstün tuturdular. Daha sonra onlar «daha yoxsul» təbəqəni də əlavə etməklə, özlərini və bəzi ailələri də bu təbəqəyə aid edirdilər.

Yoxsulluğun dərəcəsi, adətən, totpaq mülkiyyətinə sahib olmaqla ölçülürdü. Buna baxmayaraq, torpaq islahatı vasitəsilə kənd əhalisinin yaşayış səviyyəsinin yaxşılaşdırmasında gözlənilən nəticə tam əldə edilməmişdir. Hədəf Qruplarında aparılan müşahidələrdən belə məlum olmuşdur ki, torpaq üzərində mülkiyyət hüquqlarının olmasına baxmayaraq, bəzən torpaqdan səmərəli istifadə etmək imkanı olmadığına görə, kəndli özünü yoxsul hesab edir. Müəyyən xidmətlərdəki çatışmazlıqlar da (toxum, avadanlıq, suvarma, nəqliyyat, bazar və s.) torpaqların təsərrüfat məqsədləri üçün istifadəsinə maneələr yaradır. Daha dəqiq desək, mal-qara və ya ev heyvanlarına sahib olmaq, torpaq (torpaq üzərində mülkiyyət vacib deyil) və su əldə etmək imkanlarına malik olmaq kənd əhalisinin yaşayış səviyyəsini təyin edən amillərdir. Digər tərəfdən də, səfər edilmiş bir çox region və kəndlərdə yoxsulluğun mövcud olmasına baxmayaraq, ərzaq çatışmazlığı faktına nadir hallarda rast gəlinirdi ki, bu da icma üzvləri arasında birliyin və xoş münasibətlərin olmasından xəbər verirdi. Buna baxmayaraq, bəzi yerlərdə, xüsusilə də, uşaqlar arasında qida və ərzaq çatışmazlığına rast gəlinmişdir. İcmaların bir çoxunda daimi gəlirə malik (gəlirin həcmindən asılı olmayaraq) olan şəxslər «varlı» hesab edilirdi. Belə ki, hətta, təqaüdçü və yerli dövlət işçiləri imkanlı adamlar kimi qəbul edilirdi.

 

Yoxsulluq və sosial təcridolunma

 

Şəhər mərkəzlərinə yaxın olmaq ümumi vəziyyətə müsbət təsir göstərir. Ucqar rayonlarda yaşayan əhali, yaşayış səviyyələrinin yaxşılaşması baxımından, nisbətən az ümidli görünür. Mərkəzlərə yaxın yerdə məskunlaşan əhali isə, bu baxımdan, nikbindir. Başqa sözlə, yoxsul əhali arasında ümidsizlik və təcridolunma hissi böyük şəhərlərə nisbətən uzaq rayonlarda üstünlük təşkil edir.

Təhsil, səhiyyə və rabitə də daxil olmaqla, maddi rifah əldə etmək imkanı olmayan əhali iştirak prosesindən təcrid oluna bilər. Məşğulluq, öz növbəsində, iqtisadi və sosial münasibətlərin yaradılmasında mühüm amildir ki, bu da, öz növbəsində, sosial təcridolunmanı aradan qaldıra bilər.

Hədəf Qrupları ilə görüşlər zamanı işsiz və məşğul əhalinin müzakirəyə cəlb olunmasında müəyyən fərqlər müşahidə edilmişdir. Bu fərq, əsasən, məcburi köçkünlər arasında müşahidə olunmuşdur.

 

Yoxsul təbəqənin iştirakı

 

Ölkədə geniş iştirak prosesi artıq başlamışdır və bu, növbəti mərhələlərdə daha da təkmilləşdirələcəkdir. Yoxsulların rəylərinin nəzərə alınması yoxsulluğun azaldılması üzrə uzunmüddətli strategiyanın formalaşdırılmasında və həyata keçirilməsində istifadə ediləcək mühüm amildir. İştirak prosesində ictimaiyyətin bu prosesə dəvət olunmasının məqsədlərinin anladılması, məlumatların qərar vermək səlahiyyətlərinə malik orqanlara təqdira edilməsi, iştirak prosesinin təsirinin qiymətləndirilməsi (xüsusilə yoxsul təbəqəyə olan təsirinin) və məlumatların aydın şəkildə yenidən vətəndaş cəmiyyətinə ötürülməsi üzrə intensiv maarifləndirmə təlimlərinin keçirilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir.

 

6.4. Əsas nəticələr

 

Regional görüşlərdən əldə olunan nəticələr ilkin regional səfərlərin bəzilərinə aydınlıq gətirməklə, qarşıda duran vəzifələr haqqında hökumət və vətəndaş cəmiyyətində daha aydın təsəvvürün yaradılmasına müsbət təsir göstərmişdir. Regional səfərlər və Hədəf Qrupları ilə müzakirələrdə ifadə edilən prioritet problemlər regionların iqtisadi vəziyyətindən asılı olaraq fərqlənir. Məsələn, Gəncə şəhərində işsizliyin nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək olmasına baxmayaraq, regional görüşlərin iştirakçıları məcburi köçkünlərin və onların cəmiyyətə iqtisadi və sosial inteqrasiyasını, Naxçıvanda isə prioritet məsələ kimi regionun respublika ərazisinə birbaşa çıxış yolunun olmamasını qeyd etmişlər. Göstərilən prioritetlərin yoxsulluğun azaldılması və buna nail olmaq yolları ilə əlaqələri müxtəlifdir. Onlar qismən subyektiv, qismən də yerləşmə mövqeyindən asılıdır. Əlavə olaraq qeyd edilməlidir ki, araşdırmaların nəticələrindən cari sənədin digər fəsillərində də istifadə olunmuşdur. Əsas məsələlər aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

Əvvəllər iri sənaye mərkəzləri olmuş ərazilərdə qaldırılan əsas məsələ köhnə sənaye obyektlərinin və ya fabriklərin bərpa olunması ilə bağlı idi. Son zamana qədər nəhəng sənaye obyektlərinin üstünlük təşkil etdiyi ərazilərə işsizlik mənfi təsir göstərmişdir. Əvvəlki iş təcrübəsinə əsasən, orada yaşayan əhali kütləvi məşğulluq düşüncələrini qoruyub saxlayır. Onların bu düşüncələrinə əsasən, iri sənaye obyektləri, iqtisadi durumdan asılı olmayaraq, öz işçilərinin təminatını həll etməlidir. Hazırkı islahatlar prosesində bu məsələnin bu formada həlli mümkün deyildir. Buna baxmayaraq, həmin ərazilərdə məskunlaşmış əhalinin işsizliyi onun yoxsullaşmasına təsir göstərir. Buna görə də, problemin həlli yollarını araşdırmaq üçün sosial dialoq və iştirak prosesinin dərinləşdirilməsinə ehtiyac duyulur. Burada iştirak metodunun əsas vəzifəsi xüsusilə icma səviyyəsində yeni yaranmış problemlərin həll yollarını müəyyən etməkdən ibarətdir.

Diqqəti cəlb edən məsələlərdən biri də, bu regionlarda əhalinin yüksək bacarıq səviyyəsinə malik olmasıdır. Lakin təəssüflər olsun ki, onlar təhsil və bacarıqlarında qazandıqları yüksək nailiyyətlərə baxmayaraq, işlə təminatda çətinliklərlə üzləşirlər. Bu baxımdan, 3-cü fəsildə qeyd edildiyi kimi, peşə təhsilində islahatların aparılması mühümdür.

Aqrar sektorda əsas problem suya, torpağa, avadanlığa olan tələbatın ödənilməsində və istehsal olunan malların satışında ortaya çıxan çətinliklərlə bağlıdır. Bəzi rayonlarda əhalinin əsas istəyi çay plantasiyalarının və ya meyvə emalı sexlərinin bərpası olmuşdur. Əvvəldə qeyd edildiyi kimi, kənd yerlərində torpaq əldə etmək imkanından çox, andan istifadə etmək bacarığının olmaması işsizliyin başlıca amili kimi meydana çıxmışdır. Bəzi regionlarda, qeyri-rəsmi şəkildə olsa belə, torpaqların birləşdirilməsi prosesi başlamışdır. Daha yoxsul təbəqənin təsərrüfatlarını sataraq və ya icarəyə verərək, başqa təsərrüfatlarda muzdlu əsaslarla işləməsi də qeydə alınmışdır.

Həm aqrar, həm də keçmiş sənaye qəsəbələrində icmaların müzakirə etdiyi məsələ kredit mənbələrinə, onun istifadəsi üzrə məlumat və təlimlərə ehtiyac olmuşdur. İcmaların girov qoya biləcəyi yeganə qiymətli əmlakı olan torpaq, effektiv torpaq bazarının olmadığı şəraitdə girov üçün heç də dəyərli hesab edilmir. 4-cü fəsildə bu məsələyə daha geniş baxılmışdır.

Sosial və sektorlararası sferada səhiyyə və təhsil infrastrukturu, su, enerji, yol, əmək haqqı, təqaüd göstəriciləri, vergi sisteminin yoxsul əhalinin vəziyyətinə uyğun təkmilləşdirilməsi, qadın və uşaqlarüçün səciyyəvi sosial müdafiə, müxtəlif sahələrdə qanunvericiliyin və ya bu barədə məlumatın azlığı və nəhayət, qərarvermə prosesindən təcridolunma narahatçılığa səbəb olan əsas məsələlər kimi qeydə alınmışdır. Yqxsul əhali üçün iş yerlərinin açılması və sosial rifah daha çox müzakirə olunan məsələlərdən olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, bununla bağlı bütün tədbirlərin dövlət tərəfindən həyata keçirilməsi gözlənilir. Bu baxımdan, əhaliyə yerlərdə mövcud vəziyyəti izah etmək və belə məsələlərin həllinə icmaların cəlb olunması məqsədilə iştirak prosesinin əhəmiyyəti böyükdür.

Məcburi köçkünlərin sosial inteqrasiyası, yoxsul ailələrdən olan tələbələrin, dağlıq və sərhəd rayonlarında yaşayan əhalinin sosial müdafiəsi üçün tədbirlərin görülməsi, əmək münasibətləri və mülkiyyət hüququ üzrə islahatların aparılması kimi konkret məsələlər də, regional görüşlərdəki müzakirələrdən əldə edilmişdir.

Bunlardan əlavə, regional səfərlərdən və regional görüşlərdən əldə edilmiş aşağıdakı dörd məsələ də diqqəti cəlb edir:

 

Ətraf mühit barədə ictimaiyyətin məlumatlandırılması

 

Ətraf mühitin qorunması davamlı iqtisadi artımın həm mənbəyi, həm də nəticəsi hesab edilir. Buna baxmayaraq, yoxsul icmalar ətraf mühitin qorunmasını prioritetlər sırasına daxil etməmişlər. Amma eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, təxirəsalınmaz ehtiyaclarla mübarizə, adətən, ətraf mühitin deqradasiyasına və dağılmasına gətirib çıxarır. İstilik vasitəsi kimi ağacların kəsilməsi və balıq ovunun artması buna ən sadə misal ola bilər. Bu «xəstəliklər» yoxsulluq aradan qaldırılmayana, istilk və qida problemlərinin həlli üçün alternativ mənbələr tapılmayana və bütün bu tələbatlar onlar üçün münasib qiymətə əldə edilməyənə qədər həll edilə bilməz. Buna baxmayaraq, ətraf mühitin deqradasiyasının bəzi səbəbləri icmaların imkanları daxilində olan alternativ metodlardan məlumatlarının olmamasından irəli gəlir. Açıq və ictimai yerlərdə tullantıların çürüməsi, içməli suyun çirkləndirilməsi və zəhərli materilların yandırılması bu qəbildən olan məsələlərdəndir ki, onlar ictimaiyyətin bu sahədə məlumatlandırılması və ya minimum zəruri vəsaitin ayrılması ilə aradan qaldırıla bilər. Onların insan sağlamlığına və əhalinin, o cümlədən, yoxsulların həyat səviyyəsinə təsiri daha zərərlidir.

İştirak prosesinin genişləndirilməsi və monitorinqi üçün ən münasib hesab edilən yol ictimaiyyətin ətraf mühit barədə məlumatlandırılmasını və həyata keçirilən tədbirlərə yerli və icma səviyyəsində nəzarəti təmin etməkdir. 7-ci fəsildə göstərildiyi kimi, ətraf mühitin qorunması üzrə ictimaiyyətin məlumatlandırılmasına, ətraf mühitin və torpaq resurslarının səmərəli istifadəsi üçün müvafiq monotorinq göstəricilərinə nəzarətin həyata keçirilməsinə ehtiyac vardır. Bu, dövlət siyasətinin istiqamətinin əks-mərkəzləşdirilməsi ilə bərabər, icma səviyyəli resursların səfərbər edilməsini və onlara qənaət olunmasını bir araya gətirə bilər.

 

Gender aspektləri

 

Əlavə 4-də icma tərəfindən qadınların Hədəf Qruplarında iştirakı barədə müəyyən fikirlər (qadınların özləri də daxil olmaqla) qeyd edilmişdir. Xüsusilə, qadınlarla bağlı məsələlərdə bəzi rəqəmlər diqqəti cəlb edir. Regional səfərlərin birinci sorğu mərhələsində 200 nəfər respondentdən 80-i (40%), regional səfərlərin ikinci sorğu mərhələsində isə 163 respondentdən 57-si (35%) qadın olmuşdur. Bununla da, iki mərhələdə iştirak edənlərin 38%-i qadınlar olmuşdur

1,800 nəfərdən çox adamın iştirak etdiyi Hədəf Qrupları vasitəsilə aparılan müzakirələrdə onların təqribən 10%-ni qadınlar təşkil etmişdir. Bu, növbəti mərhələdə qadınların iştirak göstəricilərinə qarşı diqqətli olmağı tələb edir.

3-cü fəsildə ətraflı göstərilmiş sosial müdafiə məsələlərindən əlavə, qeyd edilməlidir ki, icmalarla görüşlər ucqar ərazilərdə yaşayan yoxsul qadınların doğuşqabağı dövrdə xidmətin göstərilməsinə və əhalinin reproduktiv sağlamlığı üzrə mərkəzlərin təsis edilməsinə böyük ehtiyaclarının olduğunu meydana çıxarmışdır. Belə ki, onların həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün zəruri vəsaitlərin əldə edilməsinin qeyri-mümkünlüyü, nəqliyyat sistemi və yolların bərbad vəziyyəti doğuş zamanı çətinliklər yaratmaqla bərabər, bəzən ananın və ya uşağın ölümünə gətirib çıxarır. Xüsusilə ucqar və iqtisadi çətinliyin mövcud olduğu ərazilərdə qızlar arasında erkən yaşlarında ərəgetmə ciddi problemə çevrilmişdir. Bundan əlavə, 1-ci fəsildə qeyd edildiyi kimi, yoxsulluğun bəzi aspektlərinin tam mənzərəsini əldə etmək üçün cari məlumatların əhatə edə bilmədiyi gender həssaslığını tələb edən daha mükəmməl sorğu və araşdırmalara ehtiyac duyulur.

Regional səfərlər zamanı bir çox qadınlar işgüzar fəaliyyətə başlamaq üçün xüsusi biznes təlimlərinə ehtiyacları olduğunu bildirmişlər. Belə ki, Şəkidə ixtisaslı qadın qrupları tərəfindən idarə edilən və yerli səviyyədə xüsusi təlim və məsləhət xidmətləri təmin edən mərkəz yaradılmışdır. Bu sahədə fəaliyyətin genişləndirilməsi və davamlı əhatə olunması üçün onlar, bir növ, model rolunu oynaya bilər.

 

Daxili bazarın qorunması

 

Regional səfərlər zamanı kənd təsərrüfatı sektoru üçün qonşu ölkələrdən Azərbaycana ucuz qiymətlə idxal edilən malların problem yaratması dəfələrlə qeyd olunmuşdur. Regional görüşlər sübut edir ki, meyvə və qida məhsulları bu kateqoriyaya aid edilir. Bu problemin həlli məqsədilə, icmalar yerli istehsalçıların məhsulunu daxili bazara çıxarmaq üçün daxili bazarın qorunmasına yönəldilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsini təklif edirlər. Burada büdcəyə təsirdən, həmçinin, bəzi donor təşkilatlırmın sərt şərtləri ilə yaranacaq ziddiyyətdən əlavə, daha bir problem də vardır. İstehsalın həcminin artırılması və iqtisadi səmərəlilikdənsə, kənar rəqabətdən qorunma tədbirləri, əslində, əsas ərzaq məhsullarının qiymətlərinin artmasına təsir göstərə bilər. Bu, yoxsulluğun azaldılması proqramının məqsədləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Amma eyni zamanda, 4-cü fəsildə qeyd edildiyi kimi, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaxşılaşdırılması ilə özəl sektorun inkişafı və bununla da, vətəndaş cəmiyyətinin gəlir əldəetmə prosesinə cəlb edilməsi daha səmərəli ola bilər. Bu baxımdan, bazarlara çıxış imkanlarını yaxşılaşdırmaq üçün infrastruktura investisiya qoyuluşları siyasətindən (nəqliyyat, anbar və topdansatış sistemləri də daxil olmaqla) istifadə oluna bilər.

 

Bələdiyyələrin rolu və imkanları

 

Son zamanlarda Azərbaycanda aparılan islahatların nəticəsi həlledici qurum kimi bələdiyyələrin yaradılması olmuşdur. Bələdiyyələr ölkədə demokratikləşmə prosesini əks etdirməkdən başqa, yerli və icma səviyyəsində iqtisadi və sosial tələblərdən irəli gələn məsələləri formalaşdırmaqda yardımçı olmuşlar. Daha mühümü isə, onların əks-mərkəzləşdirməyə, Bakı ilə regionlar arasında qarşılıqlı informasiya axını prosesində faydalı quruma çevrilə bilmələridir. Bu, etibarlı məlumatların vaxtında əldə edilməsində, həmçinin, iştirak prosesi baxımından çox faydalı ola bilər. Onlar həm də yoxsulluğun azaldılması prosesinin, müvafiq göstəricilər əsasında monitorinqinin həyata keçirilməsində fəal iştirak edə bilərlər (7-ci fəsil). Əlavə olaraq, bələdiyyələrin QHT-lər' ilə əməkdaşlıq etmək üçün bir sıra üstünlükləri vardır. Onların bütün ölkə üzrə nümayəndəlikləri (ümumilikdə 2,700) vardır; onların işi regional və icma səviyyəsində sosial-iqtisadi proqramların hazırlanması ilə sıx bağlıdır. Onlar torpaq islahatı nəticəsində 33% paya və onu icarəyə vermək imkanlarına malik olduqlarına görə, bağlı olduqları regionlarda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafında maraqlıdırlar.

Buna baxmayaraq, bu əhəmiyyətli işləri həyata keçirmək üçün bələdiyyələr öz təşkilatları daxilində potensialın inkişaf etdirilməsi məqsədilə təlimlərə ehtiyac duyurlar. Strategiyanın uğurla həyata keçirilməsində bələdiyyələr tərəfindən düzgün və təcrübəyə əsaslanan xidmətin göstərilməsi üçün onların müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməsi zəruri şərtdir.

Bələdiyyələrin bilik və bacarıqlarının artırılmasında milli QHT-lərin yaxından iştirakı və onların təcrübəsindən istifadə olunması çox əhəmiyyətli olardı. Milli QHT Forumu ilə MM-in Regional Məsələlər üzrə Daimi Komissiyası, həmçinin, Milli QHT Forumu ilə Bələdiyyələr arasında birgə əməkdaşlıq haqqında əldə edilmiş anlaşma bu işbirliyi üçün əsaslar yaradır. Bundan başqa, regionlarda yaradılmış QHT Resurs və Təlim mərkəzləri və Forumun bələdiyyələr üzrə sektoru bələdiyyələrin imkanlarının artırılmasında mühüm rol oynaya bilərlər.

 

Vaxt çərçivəsi

 

Yoxsulluğun azaldılması uzunmüddətli proses olduğuna baxmayaraq, onun bəzi aspektlərinin həlli qısamüddətli, hətta, təxirəsalınmaz tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edir. Bu baxımdan, yaxın gələcəkdə hansı təxirəsalınmaz addımların atılacağını və uzun müddətdə hansı işlərin görüləcəyini nəzərə almaq vacibdir. İştirak prosesindən irəli gələn daha bir faktı da nəzərə çatdırmaq lazımdır: bu, icma daxilində bir sira mühüm problemlərin həlli üçün resursları səfərbər edə biləcək potensialın mövcud olmasıdır. Bu potensialın idarə olunmağa və maddi stimula ehtiyacı vardır. Kəndin həyat şəraitinə uyğun əmək vərdişləri və təcrübə, adətən, sübut edir ki, icma, bəzi təxirəsalınmaz problemləri həll etmək üçün kifayət qədər imkana malikdir. Digər yardımçı vasitələr, əlbəttə, bu cəhdləri tamamlamış olacaqdır.

Bu, öz növbəsində, startegiyanın obyektinə çevrilmiş ictimaiyyətin müxtəlif təbəqələrinin iştirakını həm təmin edən, həm də uzunmüddətli stimul yaradacaqdır.

 

6.5. Nailiyyətlər və maneələr: həlledici qiymətləndirmə

 

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, iştirak prosesi iqtisadi və sosial islahatların məqsədlərinin həyata keçirilməsində qazanılmış təcrübənin bir hissəsi kimi hesab edilə bilər. Belə ki, dəyərli bilik və təcrübə əldə edilməsində əhəmiyyətli rol oynamış hazırlıq mərhələsi növbəti mərhələdə daha da genişləndiriləcəkdir.

Əldə olunan birinci təcrübə andan ibarətdir ki, başlıca iştirakçıların, yəni, dövlət (yerli icra hakimiyyətləri də daxil olmaqla) və vətəndaş cəmiyyəti arasında yoxsulluğun azaldılması strategiyasının əhatə dairəsinin, məqsədinin və imkanlarının daha düzgün anlaşılmasında müəyyən boşluqlar mövcud idi. Müzakirə etmək üçün iştirak həvəsi çox olduğu halda, yoxsulluğun azaldılması üzrə dövlət siyasəti barəsində məlumatlılıq aşağı idi. Əvvəldə qeyd olunduğu kimi, vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən müşahidə olunan laqeydlikdən əlavə, iştirak prosesinin iştirakçılan çox zaman belə güman edirdilər ki, onlarla müzakirə aparan qrup problemlərin həlli üçün birbaşa və dərhal tədbirlər həyata keçirəcəkdir.

Bu, informasiya yayımına birbaşa və fərdi şəkildə ehtiyac olduğunu meydana çıxardı. Proses vaxt tutumlu olsa da, müəyyən anlaşılmazlıqların aradan qaldırılmasında və əhalinin iştirak prosesinə cəlb edilməsində mühüm rol oynamışdır.

Azərbaycanda bu prosesin yeni başlandığını nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, atılan addımlar cəsarətli olmuş və növbəti mərhələyə keçid təşkil etmişdir.

İştirak prosesinin nəticəsi kimi, dəyərli məlumatlar toplanılmış və bu, növbəti sənədlərdə öz əksini tapmışdır. Bu sənədlərin bir çoxu işçi sənəddir və növbəti mərhələlər üçün təkmilləşdirilməyə ehtiyacı vardır. Bura 1-ci və 2-ci sorğu məlumatları, kəndlərlə bağlı hesabatlar, regionlar üzrə ümumi hesabatlar və ümumiləşdirilmiş cədvəllər (Hədəf Qrupu araşdırmaları), Regional görüşlərin qeydləri, İctimai maarifləndirmə proqramı («Dünyanı Öyrənirik» təşkilatı tərəfindən hazırlanmış) daxildir.

 

6.6. Prosesin daha da dərinləşdirilməsi və genişləndirilməsi imkanları

 

Təlimlərin təşkil olunmasına, maarifləndirmə işinə, geniş şəkildə regional araşdırmalarının aparılmasına, monitorinq göstəricilərinin və mexanizminin təkmilləşdirilməsinə, iştirak prosesinin təsirinin və hesabat mexanizminin hazırlanmasına ehtiyac duyulur.

Vətəndaş cəmiyyətinin prosesdə nə üçün iştirak edəcəyini, iştirak etməklə nə edəcəyini, bunu necə edəcəyini və bunun nəticələrini bilməsi məqsədəuyğundur.

Vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin iştirakını təmin etmək məqsədilə spesifik proqramlar, məsələn, gənclərə və məcburi köçkünlərə istiqamətlənmiş proqramlar həyata keçiriləcəkdir. Bununla əlaqədar, dövlət və donor təşkilatları arasında qeyd olanan sahələrdə əməkdaşlığın qorunub saxlanması və idarə olunması da labüd olacaqdır.

 

6.7. İnformasiya təbliğatı: ictimaiyyətin yoxsulluq üzrə maarifləndirilməsi

 

İştirak, sosial proses olaraq, ictimai maarifləndirməni, təlimi və dəyişiklikləri əhatə edir. Qeyd edildiyi kimi, bu, Azərbaycanda son zamanlar başlanmış və YAİİDP-nin növbəti mərhələsində daha da təkmilləşdiriləcəkdir.

Aydın olan lazımi informasiyanın hazırlanması və yayılması proqramın; uğurlu olmasını və maraqlı tərəflərdən səmərəli məlumatların toplanmasını təmin etmiş olur. 2001-ci ilin fevral ayından əhalinin YAİİDP barədə məlumatlandırılması üzrə bir sıra addımlar atılmışdır. Bunlardan bir çoxu Bakıda yerləşən kütləvi informasiya vasitələri tərəfindən həyata keçirilmişdir. Proqramın ölkə üzrə miqyasını, Bakı ilə digər şəhər və regionlar arasında informasiya əldə etmək imkanlarında mövcud boşluqları nəzərə alaraq, bu işin daha ətraflı aparılması üçün xüsusi tədbirlər hazırlanacaqdır.

YAİİDP barədə mümkün informasiyanın ictimaiyyətə çatdırılması ilə bağlı ilkin araşdırmalar sübut edir ki, regional səfərlər zamanı keçirilən görüşlərdə informasiya ilə təmin edilmiş regionlardan başqa, demək olar ki, bütün digər regionlarda YAİİDP haqqında məlumat azdır. 2002-ci ilin iyun ayının əvvəllərində BMTİP-nin Xəzər Universitetində təşkil etdiyi seminar göstərdi ki, müəllim və tələbə heyəti də bu proqram haqqında kifayət qədər məlumatlı deyildir. Bu baxımdan, müxtəlif sosial qrupların iştirakını təmin edəcək proqraram işlənib hazırlanmasına ehtiyac duyulur.

 İnformasiyanın paytaxtdan regionlara doğru ötürülməsi təbii qəbul edilir. Amma buna baxmayaraq, YAİİDP-nin gələcək mərhələsində qarşılıqlı informasiya mübadiləsi nəzərdə tutulur (məsələn, regiondan paytaxta). Burada, QHT və bələdiyyələrin rolu da əhəmiyyətli ola bilər.

 

Fəsil 7

İcra, monİtorİnq və qİymətləndİrmə

YAİİDP-də əsas məsələlər barədə əvvəlki fəsillərdə söhbət açılmış və onlar bu sənədə əlavə edilmiş siyasət tədbirləri matrisində ümumiləşdirilmişdir. Siyasət tədbirləri matrisində, eyni zamanda, tədbirlərin icra vaxtları, eləcə də, hər bir tədbir üçün monitorinq göstəriciləri öz əksini tapmışdır.

Qeyd olunduğu kimi, YAİİDP-yə daxil olan siyasət tədbirləri üzrə əsas istiqamətlər aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər: (i) gəlir əldəetmə imkanlarının artırılması üçün əlverişli mühitin yaradılması; (ii) makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması; (iii) əsas səhiyyə və təhsil xidmətləri üzrə keyfiyyətin və həmin xidmətlərdən istifadə üçün bərabər imkanların yaxşılaşdırılması; (iv) infrastrukturun yaxşılaşdırılması (o cümlədən, yollar, kommunal xidmətlər, rabitə, meliorasiya və s.); (v) həssas qrupların daha səmərəli müdafiəsi üçün mövcud sosial müdafiə sistemində müvafiq islahatların həyata keçirilməsi; (vi) qaçqın və məcburi köçkün əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması.

Əvvəlki fəsillərdə qeyd olunduğu kimi, Yoxsulluğun Azaldılması üzrə Strategiyanın müvəffəqiyyətlə həyata keçirilməsi iqtisadi, sahəvi, eləcə də, institusional islahatlarla sıx bağlıdır. Xüsusilə, ölkədə daxili vəsaitlərin səmərəli şəkildə idarə olunması, geniş mənada, fiskal və pul-kredit siyasətləri makro-iqtisadi sabitliyin təmin olunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. DİP infrastrukturun yaxşılaşdırılmasına, investisiya siyasəti qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına kömək edə bilər. Enerji sektorunda islahatların həyata keçirilməsi, əhalinin, xüsusilə, kənd yerlərində yaşayan əhalinin davamlı qaz və elektrik enerjisi təchizatının yaxşılaşdırılmasını təmin edə bilər. Aqrar sektorda aparılan islahatlar kənd əhalisinin torpaqdan yalnız güzəranını yola vermək üçün deyil, əlavə qazanc götürmək məqsədilə istifadəsinə və kənd yerlərində səmərəli məşğulluğun təmin olunmasına kömək edəcəkdir.

Sənəddə göstərildiyi kimi, əhalinin rifah halının yaxşılaşdırılması yalnız iqtisadi və sahəvi islahatların institusional islahatlarla paralel şəkildə həyata keçirildiyi zaman təmin oluna bilər. Yoxsulluğun Azaldılması üzrə Strategiyanın uğurla nəticələnməsi korrupsiyaya qarşı ciddi tədbirlərin həyata keçirilməsindən və dövlət idarəetmə sistemində şəffaflığın artırılmasından asılıdır.

Yoxsulluğun Azaldılması üzrə Strategiya, eyni zamanda, ölkənin təbii sərvətlərinin səmərəli şəkildə istifadə və idarə olunmasına əsaslanmalıdır ki, bunun üçün də, ətraf mühitin qorunması məsələlərinə monitorinq nəzarətini həyata keçirən və bu işi daha da gücləndirən zəruri təsisatların fəaliyyəti ilə əlaqəli ətraf mühitə dair hərtərəfli siyasət çərçivəsinin işlənib hazırlanması tələb olunur.

 

7.1. Monitorinq və qiymətləndirmə göstəricilərinin seçilməsi

 

Bu sənədə əlavə olunmuş siyasət tədbirləri matrisində nəzərdə tutulmuş sahələr üzrə siyasət tədbirlərinin və onların icrasına monitorinqin həyata keçirilməsi zamanı istifadə olunacaq göstəricilərin ümumi siyahısı daxildir. Siyasət tədbirlərinin yoxsulluğa və yaşayış səviyyələrinə göstərdiyi təsirin müəyyən edilməsi üçün istifadə olunacaq əsas monitorinq göstəriciləri bu fəsildə ümumiləşdirilir.

Sənədin əvvəlində, adambaşına istehlak xərclərindən rifah göstəricisi kimi və hər ay adambaşına 120,000 AZM (25.8 ABD) təşkil edən yoxsulluq həddindən istifadə etməklə ölkədə yoxsulluq səviyyələri haqqında məlumat verilir. Eyni fəsildə, həmin rifah göstəricisindən istifadə etməklə, adambaşına istehlakın median göstəricisinin 60%-ini təşkil edən yoxsulluq həddinə əsasən, ifrat yoxsulluq ölçüsü barədə məlumat verilir. Adambaşına istehlak səviyyəsinə dair məlumat 2001-ci ildə həyata keçirilmiş ETM-in nəticələrindən əldə edilmişdir. Həmin sorğu, rifah göstəricisi və yoxsulluq hədlərindən növbəti üç il ərzində yoxsulluğun səviyyəsində və yoxsulluq profilində dəyişikliklərin monitorinqi məqsədilə istifadə olunacaqdır. Hazırda, 2005-ci ilə kimi yoxsulluğun azaldılmasına dair dəqiq göstəricinin verilməsi mümkün deyildir. Azərbaycanda ETM-in aparılması nisbətən təzədir və bir il ərzində aparılmış sorğunun ilkin nəticələri buna göstəricilər üzrə baza ili kimi tam istinad olunmasına imkari vermir. Bu baxımdan, gələn il YAİİDP Katibliyi tərəfindən dəyişikliklərin izlənilməsi və siyasətlərin yoxsulluğa göstərdiyi təsirə dair mümkün təhlillərin aparılması və 2010-cu il üçün yoxsulluğun azaldılması üzrə göstəricilərin müəyyən edilməsi nəzərdə tutulur.

Sənəddə, yoxsulluğun azaldılması üzrə strategiyanın əsas istiqamətləri nəzərdən keçirilir və onların nə dərəcədə uğurla həyata keçirildiyini müəyyən etmək üçün monitorinq zamanı istifadə olunacaq göstəricilər göstərilir. İstifadə olunan monitorinq göstəricilərini, əsasən, 2 qrupa bölmək olar: birincisi, birbaşa təsiri müəyyən edən nəticə göstəriciləri (məs., tikilən məktəblərin və ya keçirilən təlim kurslarının sayı), ikincisi, dolayı təsiri müəyyən edən monitorinq göstəriciləri (məs., məşğulluq səviyyəsi və ÜDM-də özəl sektorun xüsusi çəkisi).

Qeyd etmək lazımdır ki, göstəricilər üzrə informasiya tam olmadığından, monitorinqin həyata keçirilməsindən öncə müvafiq informasiya mənbələrinin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

 

1) Gəlir əldə etmək imkanlarının yaradılması

 

Burada ən münasib göstəricilər işçi qüvvəsinə dair müntəzəm şəkildə həyata keçirilən sorğulardan məşğulluq və işsizlik səviyyələri, formal, qeyri-formal, dövlət, özəl, kənd təsərrüfatı və digər sektorlarda məşğulluğa dair əldə olunacaq davamlı və etibarlı məlumatlar olacaqdır. Nəzərdə tutulan siyasət tədbirlərindən biri də belə bir tədbirin həyata keçirilməsidir. Lakin bu tədbirin icrasından əvvəl, məşğulluq üzrə dolayı göstəricilər müəyyən ediləcəkdir. Belə göstəricilərdən biri məşğulluq imkanlarınının artmasını göstərən qeyri-neft sektorunda mütləq artımdır. Qeydiyyatdan keçmiş KOM-ların sayına dair monitorinq də həyata keçiriləcəkdir.

 

2) Sosial müavinətlərin ünvanlılığı

 

ETM xərclərə və gəlir səviyyəsinə nəzər salmaqla, müavinətlərin nə dərəcədə ünvanlı olduğunu, eləcə də, «daxiletmə» və «təcridolma» xətalarını müəyyən etməyə imkan verir. Belə ki, «daxilətmə» xətası müəyyən edilmiş kriteriyalara əsasən müavinətlərin imkanlı ailələrə verilməməsinin qarşısını almamasını, «təcridolma» xətası isə yoxsul əhalinin, faktiki olaraq, ayrılmış müavinətləri almamasını nəzərdə tutur. ETM, eyni zamanda, ailələrin yoxsulluqdan müdafiə olunmasında müavinətlərin nə dərəcədə səmərəli olduğunu müəyyənləşdirmək üçün istifadə oluna bilər, yəni, təhlil üçün, müavinətlər verilməzdən əvvəl və sonra ailələrin adambaşına gəlir və xərc səviyyələrinə nəzər salaraq, müavinətlərin ailələrin yoxsulluq həddindən yüksək səviyyədə yaşamasına imkan verib-vermədiyini müəyyən etmək olar.

 

İctimai təsisatlarda olan uşaqların sayının monitorinqinin aparılması və ailələrə yardım xidmətlərini təmin etmək, o cümlədən, uşaqların müəssisələrə qoyulmasının qarşısını almaq üçün hazırlanmış alternativ siyasət tədbirlərinin effektivliyinin müəyyən edilməsi zamanı alternativ rəsmi məlumatlardan istifadə olunacaqdır.

 

3) Xüsusilə kənd yerlərində infrastrukturun yaxşılaşdırılması

 

Mövcud informasiya mənbələrinə əsaslanmaqla monitorinqin həyata keçirilməsi çətindir. ETM-də içməli suyun əldə edilməsi, ictimai nəqliyyatdan istifadə imkanları, məişət şəraiti ilə bağlı müəyyən məlumatlar verilsə də, onlar qənaətbəxş deyildir və burada davamlı qaz və elektrik enerjisi təminatı və s. barədə kifayət qədər əhatəli məlumat yoxdur. Suvarma xətlərinin, elektrik xətlərinin, su kəmərlərinin və kanalizasiya sisteminin bərpasına və yenilərinin çəkilməsinə qoyulan xərclərin artıb-artmadığını müəyyən etmək üçün dövlət sektorunda investisiya rəqəmlərini əks etdirən rəsmi məlumatlardan istifadə olunur. Yaxşılığa doğru dəyişikliklərin monitorinqi məqsədilə 2000-ci ildə DB tərəfindən kənd yerlərində infrastruktur üzrə aparılmış sorğunun yenidən aparılması gözlənilir. Eynilə, şəhər infrastrukturunun da öyrənilməsinə ehtiyac vardır.

İcra və monitorinq müddəti ərzində iştirak elementinin saxlanılması və inkişaf etdirilməsi vacibdir. Bu, yalnız bəzi donorların irəli sürdükləri şərtlərə uyğunlaşmaq deyil, eyni zamanda, hökumətin zəruri hesab etdiyi amillərdəndir.

 

4) Əsas təhsil və səhiyyə xidmətləri ilə təminat

 

Səhiyyə və təhsil xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi aralıq və yekun göstəricilər vasitəsilə müəyyən ediləcəkdir.

Uşaq və ana ölümü, 5 yaşdan aşağı uşaq ölümü səviyyəsinin, malyariya, vərəm, eləcə də, uşaqlar arasında kəskin respirator xəstəliklər ilə xəstələnmə hallarının azalması və immunlaşdırma proqramı ilə əhatə olunmuş uşaqların sayı səhiyyə sektorunda yekun göstərici kimi istifadə oluna bilər. Yeniyetmələr arasında doğuş hallarının monitorinqinin həyata keçirilməsi də nəzərdə tutulur.

Aralıq göstəricilərə səhiyyə sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarının artması, rayonlar üzrə tibb müəssisələrində çarpayıların sayının azaldılması və müvafiq olaraq, ambulator tibb müəssisələrində müalicə alanların sayının artması daxildir.

Təhsildə davamiyyət üzrə mövcud yüksək səviyyənin qorunub saxlanılması və gender baxımından davamiyyət səviyyəsinin artması təhsil sektorunda yekun göstəricilər kimi istifadə oluna bilər. Bu məqsədlə, davamiyyət göstəricilərinə dair hesabatların hazırlanması və dərc olunması yaxşılaşdırılmalıdır. Aralıq göstəricilərə təhsil sektorunda çalışan işçilərin əmək haqlarının artması, tədris ləvazimatlarına ayrılan vəsaitlərin, eləcə də, pulsuz dərsliklərlə təmin olunan uşaqların sayının artması daxildir.

 

5) Qaçqın və məcburi köçkünlərin yaşayış vəziyyətinin yaxşılaşdırılması

 

Yuxarıda qeyd edildi ki, hazırda DB-nin və BMTİP-nin yardımı ilə qaçqın və məcburi köçkün əhali arasında sorğu həyata keçirilir. Həmin sorğunun nəticələri hazır olmadığından, onların sənədə daxil edilməsi mümkün olmamışdır. Siyasətlərin məcburi köçkünlərin yaşayışma göstrəcəyi təsirin izlənilməsi və onların yaşayış səviyyəsinin əhalinin digər qisminin malik olduğu yaşayış səviyyəsi ilə müqayisə olunması məqsədilə gələcəkdə bu sorğunun hər il həyata keçirilməsi gözlənilir. Əsas inzibati göstərici — çadır düşərgələrində və müvəqqəti yaşayış yerlərində yaşayan məcburi köçkünlərin, könüllü şəkildə yeni salınan qəsəbələrdə məskunlaşdırılmış məcburi köçkünlərin, eləcə də, kənd təsərrüfatı və digər kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün mikro-kreditlərlə təmin olunmuş məcburi köçkünlərin sayı olacaqdır.

 

6) Makro-iqtisadi sabitlik, səmərəli fiskal idarəetmə və iqtisadi artım

 

YAİİDP-də makro-iqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması, səmərəli fiskal idarəetmənin və iqtisadi artımın zəruriliyi də qeyd olunur. Bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün əsas göstəricilər aşağıdakılardır: inflyasiyanın səviyyəsinin 2—3% həddində saxlanması, xarici valyuta ehtiyatlarının, ən azı, qeyri-neft mallarının idxalının 16 həftəlik səviyyəsində saxlanması, müəssisələrə və fərdlərə kredit təminatının artması, fiskal kəsirin ÜDM-yə nisbətdə 3%-dən artıq olmamaq şərtilə davamlı səviyyədə saxlanması və dövlət borcunun ÜDM-yə nisbətdə 30%-dən artıq olmamaq şərtilə qorunub saxlanması.

 

7) Gender baxımından disaqreqasiya olunmuş göstəricilər

 

Bu, yaşayış səviyyələri üzrə sorğu məlumatlarında (ETM-dən əldə olunan məlumatlar) və gələcəkdə işçi qüvvəsinə dair keçiriləcək mümkün sorğulardan əldə olunan məlumatlarda mümkün olacaqdır. Eləcə də, qaçqın və məcburi köçkünlər üzrə sorğu məlumatlarında öz əksini tapacaqdır. Rəsmi məlumatlar, həmçinin, gender aspektini əks etdirən formada təqdim olunmalıdır. DSK BMTİP-nin köməyi ilə gender üzrə disaqreqasiya olunmuş statistik məlumatlar üzrə iş apararaq, «Azərbaycanda qadınlar və kişilər» bülletenini nəşr etmişdir. Bu cür bülletenlərin müntəzəm olaraq nəşr etdirilməsi və DSK tərəfindən nəşr olunan digər məlumatların mümkün dərəcədə gender aspektini əks etdirməsi vacibdir.

 

7.2. Məlumat mənbələri və mexanizmləri

 

Yoxsulluğun və yaşayış səviyyəsinin monitorinqi üçün əsas informasiya mənbəyi ETM olacaqdır. Bu yeni sorğunun işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi üçün DSK-ya DB, BMTUF və AİB tərəfindən texniki yardım göstərilmişdir və hazırda bu sorğu müntəzəm olaraq DSK tərəfindən müstəqil şəkildə həyata keçirilir. Sorğuda iştirak edən tərəflər təcrübə əldə etdikcə, sorğunun keyfiyyəti də yaxşılaşacaqdır. Bu sorğudan əldə olunan məlumatlar gəlir və xərc göstəricüərindən istifadə edilməklə həyata keçirilən yoxsulluqda dəyişikliklərin monitirinqinin əsasını təşkil edəcəkdir. Həmin məlumatlar rayonlarda yaşayış səviyyələrindəki dəyişikliklərin monitorinqi məqsədilə də istifadə olunacaqdır.

Gəlir yoxsulluğu ilə təhsil və səhiyyə göstəriciləri arasındakı əlaqələri müəyyən etmək məqsədilə BMTUF tərəfindən ÇGKS həyata keçirilmişdir. Bu sorğudan maraqlı məlumatlar əldə olunmuşdur. Bu, ana və uşaq ölümü üzrə toplanmış rəsmi statistik məlumatların yaxşı müqayisəsinə imkan vermiş oldu və eyni zamanda, antropometrik ölçü vahidlərindən istifadə edərək uşaqlar arasında bədən çəkisinin azlığı və boy ləngiməsi hallarının yayılma səviyyəsini müəyyən etmişdir. Sonuncu göstərici, yoxsulluğun və onun uşaqlara təsiri baxımından çox faydalı bir göstəricidir. Bu sorğunun BMTUF-un yardımı ilə yenidən həyata keçirilməsi və onun bəzi aspektlərinin müntəzəm şəkildə həyata keçirilən ETM-ə daxil edilməsi istiqamətində işin aparılması nəzərdə tutulmuşdur; dövri olaraq, antropometrik ölçülərin həyata keçirilməsi buna misal ola bilər.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, indiyə qədər ölkədə işçi qüvvəsinə dair müntəzəm və etibarlı sorğu aparılmamışdır. Belə bir sorğunun donorların texniki yardımı hesabına tətbiq edilməsi və daha sonra DSK tərəfindən müntəzəm şəkildə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Hazırda, məşğulluğa dair məlumatlar rəsmi informasiya mənbələrindən əldə edilir. Müəssisələr və büdcə təşkilatları DSK-nı işçilərin sayı haqqında, Dövlət Məşğulluq Xidməti İdarəsi isə qeydiyyata alınmış işsizlik haqqında məlumatlarla təmin edir. Lakin, özəl sektor müəssisələri heç də həmişə DSK-nın məlumat əldə etmək üçün onlara olan müraciətlərini doğrultmurlar və qeydiyyatdan keçmək üçün həvəsləndirmə aşağı səviyyədə olduğundan, qeydiyyata alınmış işsizlərin sayı çox azdır (işsizliyə görə müavinətin aşağı olması) və işsizliklə bağlı tam təsəvvür yaratmağa imkan vermir.

Qaçqın və məcburi köçkünlərin yaşayışında baş verən dəyişikliklərin müəyyən edilməsinə və onların yaşayışı ilə əhalinin digər qruplarının yaşayış səviyyəsinin müqayisəsinə imkan verən monitorinqin həyata keçirilməsinə ehtiyac vardır. QMKDK, müntəzəm olaraq, məcburi köçkünlərin yaşayış yerləri, onların arasında xəstəliklərin yayılması, məktəbə davamiyyət məsələləri ilə bağlı ətraflı rəsmi məlumatlar toplayır. Lakin məcburi köçkünlərin yaşayışında baş verən dəyişikliklərin müəyyən edilməsi və onların yaşayışı ilə əhalinin digər qruplarının yaşayış səviyyəsinin müqayisə edilməsi üçün məlumatlar yalnız sorğu vasitəsilə əldə edilə bilər. Qaçqın və məcburi köçkün əhalinin ən həssas qruplarının və daha çox vəsaitin ünvanlanmasını tələb edən əhali qruplarının müəyyənləşdirilməsi üçün qaçqın və məcburi köçkünlərə yönəldilmiş mövcud siyasətlərin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi zəruridir. Qaçqın və məcburi köçkün əhaliyə dair müntəzəm sorğuların həyata keçirilməsi sahəsində DB və BMTİP ilə əməkdaşlıq etmək nəzərdə tutulmuşdur.

Ətraf mühit məsələləri ilə bağlı müntəzəm məlumatların toplanılması yox dərəcəsindədir. Havanın çirklənməsi, torpaq eroziyası və meşələrin məhv edilməsinə monitorinq nəzarətini təmin etmək üçün müvafiq göstəricilərin müəyyən edilməsi tələb olunur. Torpaq eroziyasının monitorinqi üçün münasib göstəricilər eroziyaya qarşı müdafiə obyektlərinin tikildiyi yerlərin sahəsi, yüksək şorakətli torpaqların meliorasiya olunmuş sahələri, eləcə də, təbii bitki örtüyünün replantasiyası və bərpa edilməsi vasitəsilə yaxşılaşdırılmış torpaq sahələri ola bilər. Sonuncu iki amil, yəni, təbii bitki örtüyünün replantasiyası və bərpa edilməsi meşələrin məhv edilməsi prosesinin monitorinqi üçün yaxşı göstəricilərdir.

Təlim və avadanlığın mövcud olduğu şəraitdə torpaq eroziyası və meşələrin məhv edilməsi ilə bağlı göstəricilərin əksəriyyətinə müntəzəm olaraq yerli səviyyədə monitorinq tətbiq oluna bilər. Bu, ictimaiyyətin ətraf mühitin qorunmasında və yaxşılaşdırılmasında iştirakının hevəsləndirilməsi, eləcə də, onların vacibliyinə dair məlumatlılığının artırılması baxımından səmərəli olardı.

YAİİDP-nin hazırlıq mərhələsində iştirak-müzakirə metodu, o cümlədən, Hədəf Qrupu müzakirələri və ölkənin 5 regionunda vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri ilə aparılmış ətraflı söhbətlər, ölkədə əhalinin yaşayış səviyyəsi ilə bağlı faydalı məlumatlar əhalinin onların yaşayış səviyyəsinə mənfi təsir göstərən əsas amillər barədə fikirlərini öyrənməyə imkan vermişdir. İcra mərhələsi davam etdikcə, strategiyaya yenidən baxılması və onun təkmilləşdirilməsi məqsədilə bu işlərin icra mərhələsində də davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. 6-cı fəsildə ətraflı şəkildə qeyd olunduğu kimi, xüsusilə, əhalinin daha yoxsul təbəqəsinin onların çoxsaylı problemlərinin həllinə yönəldilmiş tədbirlərin hazırlanmasında iştirakını tələb edən iştirak tədbirləri ilə bağlı bir sıra təkliflər hazırlanmışdır. Bu, əsasən, sanitariyanı, səhiyyə xidmətini və infrastrukturu əhatə edir.

 

7.3. İnstitusional potensial

 

Siyasət tədbirlərinin gözlənilən nəticələrə nə dərəcədə müvəffəq olduğunu müəyyən etmək üçün icra mərhələsində YAİİDP-nin monitorinqinin aparılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bununla yanaşı, bu prosesin uğuru yalnız müxtəlif nazirliklər və dövlət orqanları tərəfindən reallaşdırılacaq ayrı-ayrı tədbirlərdən deyil, həmin siyasət tədbirlərinin müxtəlif dövlət orqanları, donorlar və digər maraqlı tərəflər arasında qarşılıqlı əlaqələndirilməsindən asılı olacaqdır. Bu baxımdan, YAİİDP Katibliyi 2003—2005-ci illər ərzində icra mərhələsinin əlaqələndirilməsini və monitorinqini aparacaqdır.

YAİİDP-nin icrasının müntəzəm monitorinq prosesinin yuxarıda qeyd olunan maraqlı tərəflər arasında səmərəli şəkildə əlaqələndirilməsi və nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsinin həm maliyyələşdirilməsi, həm də müvafiq olaraq dəyərləndirilməsi ilə bağlı məsələlərin vaxtaşırı olaraq müzakirə edilməsi məqsədilə dövlət təşkilatlarının və ictimai qurumların, eləcə də, beynəlxalq təşkilatların və donor ölkələrin nümayəndələrindən ibarət Məşvərət Şurası yaradılacaqdır. Bu, eyni zamanda, ölkədə fəaliyyət göstərən donor təşkilatların işinin səmərəliliyinin daha da artırılmasına xidmət göstərmiş olacaqdır.

YAİİDP Katibliyi tərəfindən hər il icra prosesinə dair məlumatların dərc etdirilməsi nəzərdə tutulur. YAİİDP Katibliyi, eyni zamanda, icranın gedişinin izlənilməsində monitorinq göstəricilərindən hansı yolla istifadə olunduğunu və siyasət tədbirlərinin yoxsulluğa göstərdiyi təsirə müvafiq olaraq, yaxşılaşdırılmasına və uyğunlaşdırılmasına dair məlumatla təmin edəcəkdir.

Monitorinq, icra və qiymətləndirmə üç əsas fəaliyyət istiqamətini əhatə edir: məlumatların toplanılması, məlumatların təhlil olunması və nəticələrin ictimaiyyətə çatdırılması. Məlumatların toplanılması DSK-nın başlıca vəzifəsidir. Lakin yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bəzi göstəricilər üçün məlumatların müntəzəm olaraq toplanılması hələ mümkün deyildir və hökumət məlumatların toplanılmasının yaxşılaşdırılması sahəsində beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edəcəkdir (işçi qüvvəsi, qaçqın və məcburi köçkün əhali, infrastruktur və ətraf mühitin monitprinqinə dair sorğular vasitəsilə). QHT-lərin tədqiqat fəaliyyətlərinə cəlb olunması ilə vətəndaş cəmiyyətinin də məlumatların toplanılması prosesində iştirakının təmin edilməsi nəzərdə tutulur.

Sənədin hazırlanma mərhələsində yaşayış səviyyəsinə dair məlumatların təhlili üzrə institusional potensialın zəif olduğu müşahidə olunmuşdur. Əsas yoxsulluq göstəriciləri ETM-dən əldə olunan nəticələrin təhlili əsasında monitorinq olunacaqdır. Qeyd olunduğu kimi, DSK keyfiyyətə nəzarət tədbirlərini həyata keçirərək yüksək keyfiyyətli sahə sorğuları aparır. Bununla belə, hələ də, müvafiq dövlət qurumlarında yoxsulluğa dair təhlillərin aparılması üçün potensial aşağı səviyyədədir. Bu səbəbdən, YAİİDP Katibliyi nəzdində yaşayış səviyyəsinə dair təhlillərdə sorğudan əldə olunan məlumatlardan istifadə üzrə təlim keçəcək dörd yerli ekspertin daxil olduğu YMB yaradılması nəzərdə tutulur (5-ci fəsil). Bu Bölmənin başlıca vəzifəsi yaşayış səviyyəsinə dair təhlillərin aparılması və daha sonra dövlət məmurlarının bu təhlillərdən siyasətin işlənib hazırlanmasında və qiymətləndirməsində istifadə olunması məqsədilə təlimlərin keçirilməsi olacaqdır. Müxtəlif mənbələr üzrə yeni sorğulardan məlumatlar əldə olunduqca (məs., işçi qüvvəsinə dair sorğu), qrupun apardığı təhlillərin əhatə dairəsi genişlənəcək və yoxsulluğun müxtəlif aspektləri arasındakı əlaqələr daha aydın şəkildə müəyyənləşdiriləcəkdir.

Hər bir nazirlik yoxsulluğun müxtəlif aspektlərinin monitorinqini həyata keçirəcəkdir və siyasət tədbirlərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi məqsədilə bu sorğudan əldə olunan məlumatlardan çevik şəkildə istifadə olunacaqdır.

 

N03_MAR03_S0579 N03_MAR03_S0580 N03_MAR03_S0581 N03_MAR03_S0582 N03_MAR03_S0583 N03_MAR03_S0584 N03_MAR03_S0585 N03_MAR03_S0586 N03_MAR03_S0587 N03_MAR03_S0588 N03_MAR03_S0589 N03_MAR03_S0590 N03_MAR03_S0591 N03_MAR03_S0592 N03_MAR03_S0593 N03_MAR03_S0594 N03_MAR03_S0595 N03_MAR03_S0596 N03_MAR03_S0597 N03_MAR03_S0598 N03_MAR03_S0599 N03_MAR03_S0600 N03_MAR03_S0601 N03_MAR03_S0602 N03_MAR03_S0603 N03_MAR03_S0604 N03_MAR03_S0605 N03_MAR03_S0606 N03_MAR03_S0607 N03_MAR03_S0608 N03_MAR03_S0609 N03_MAR03_S0610 N03_MAR03_S0611 N03_MAR03_S0612 N03_MAR03_S0613 N03_MAR03_S0614 N03_MAR03_S0615 N03_MAR03_S0616 N03_MAR03_S0617 N03_MAR03_S0618 N03_MAR03_S0619 N03_MAR03_S0620 N03_MAR03_S0621 N03_MAR03_S0622 N03_MAR03_S0623 N03_MAR03_S0624 N03_MAR03_S0625 N03_MAR03_S0626 N03_MAR03_S0627 N03_MAR03_S0628 N03_MAR03_S0629 N03_MAR03_S0630 N03_MAR03_S0631 N03_MAR03_S0632 N03_MAR03_S0633 N03_MAR03_S0634 N03_MAR03_S0635 N03_MAR03_S0636